Chto zabiŭ vialikaha kniazia: rasśledavańnie

«Pravodzili cieła da Vilni jaho syny i ŭsio rycarstva. A tam, kniažackim zvyčajem, zhodna z pahanskim abradam złažyŭšy smalanyja sosny ŭ tym miescy, dzie raka Vilna ŭpadaje ŭ Viliju, padrychtavali jamu mahiłu. Potym, kali ŭsie siem synoŭ — Mantyvid, Narymunt, Alhierd, Kiejstut, Lubart, Jaŭnut i Karyjat — źjechalisia na apošniuju ŭračystaść baćkavaha pachavańnia, jaho prybrali ŭ adzieńnie i ŭ kniažacki śviatočny stroj, jaki jon pry žyćci najbolš lubiŭ. Šablu, dzidu, sahajdak z łukam, sokałaŭ i paru chartoŭ, kania ź siadłom i najviarniejšaha i najlubimiejšaha žyvoha słuhu, źviazaŭšy, pakłali ź im na kaścior droŭ. Ź vialikim žalem drovy potym zapalili, kidali pa svaim staradaŭnim zvyčai na ahoń kipciury rysi i miadźviedzia, a taksama zbroju i častku zdabyčy, i spalili ź im žyvymi troch pałonnych niemcaŭ. Potym… sabraŭšy i złažyŭšy ŭ trunu popieł i kości kniazia, słuhi, kania, chartoŭ i inšych, pachavali ŭ ziamlu ŭ tym ža miescy…».

Tak apisvaje raźvitańnie z Hiedyminam Maciej Stryjkoŭski, aŭtar «Chroniki Polskaj, Litoŭskaj, Žamojckaj i ŭsioj Rusi». Chronika składałasia praz dva z pałovaj stahodździ paśla padziei, tamu naŭrad ci apisańnie moža być dakładnym. Chutčej, polski historyk zapazyčyŭ jaho ź lehiendaŭ i piesień pra Hiedymina, jakija ŭ ChVI stahodździ mahli jašče hučać u Vialikim Kniastvie.

A voś da vyśviatleńnia pryčyn śmierci vialikaha kniazia Stryjkoŭski padyšoŭ bolš hruntoŭna — i sam stvaryŭ lehiendu, jakaja zapanavała ŭ biełaruskaj histaryjahrafii. Razhledzim jaje padrabiaźniej.

Pieradumovy zabojstva

U kancy 1320-ch Hiedymin pačaŭ zbližacca z Polskim karaleŭstvam. Supali palityčnyja intaresy: u litoŭskaha kniazia kančaŭsia termin zamireńnia z kryžakami, što aznačała chutkuju vajnu i patrabavała previentyŭnych mieraŭ, a polski karol Uładzisłaŭ I Łakietak šukaŭ mahčymaść nacisnuć na Maryjenburh (kryžackuju stalicu) i zaklučyć z Teŭtonskim ordenam vyhadny mir. Sumiesny pachod na orden byŭ udałym: Litva atrymała bahatuju zdabyču, a Polšča ŭkłała z kryžakami mir z pazicyi siły.

U adkaz orden udaryŭ pa Vialonie, adnym z farpostaŭ VKŁ na Niomanie. Kali z nalotu ŭziać zamak nie ŭdałosia, vialiki mahistr Dzitrych fon Altenburh zahadaŭ zbudavać pobač dva svaje zamki — Frydburh i Bajer. Harnizon Vialony apynuŭsia ŭ pastcy. Na vyručku, piša Stryjkoŭski, paśpiašaŭsia na čale vojska sam Hiedymin.

«Vialiki kniaź litoŭski chacieŭ adbić tuju hvałtoŭnuju niebiaśpieku i niamieckija najezdy, a rycarstva svajo vyzvalić ź ciažkaj abłohi, sabraŭ vialikaje vojska ź litvy i žmudzi z synami Alhierdam, Jaŭnutam i Kiejstutam. Abstupiŭšy mocnym vojskam tyja dva novyja zamki, Frydburh i Bajer, zdabyvaŭ ich dvaccać dva dni bieśpierapynnymi šturmami, padkopami, abstrełami i taranami; ale niemcy mužna baranilisia stralboj z ručnic, jašče niazvykłaj litvie, i pabili šmat Hiedyminavych ludziej. Sam Hiedymin, dadajučy achvoty svajmu rycarstvu, padjechaŭšy bližej pad ścieny, pakazvaŭ šancam i taranam miesca dla razłomvańnia bastyjona. … Jaho padstreliŭ u chrybiet z ručnicy adzin niemiec z bajnicy, jak śviedčać pruskija chroniki, a Miachovius piša, što «ahniavaja strała trapiła jamu ŭ śpinu», ale padobna, što była heta chutčej ahniavaja kulka z ručnicy, bo ŭ toj čas niemcy pačali vynachodzić ručnicy, praŭda, jašče biez krosaŭ, takich ja bačyŭ niekalki na Vilenskim zamku ŭ skarbie… Hiedymin ad taho strełu adrazu ž addaŭ dušu i pamior, a pa jaho śmierci litoŭskaje vojska adstupiła ź vialikim smutkam, płačam i narakańniami…».

Usio ŭ hetym apoviedzie vyhladaje składna i pryhoža, ale…

Pavialičyć

Hiedymin. Ujaŭny partret 1709 hoda. Wikimedia Commons.

Pieršaja niestykoŭka: pryłada i čas zabojstva

Stryjkoŭski datavaŭ zabojstva Hiedymina 1328 hodam. Jon dakładna apisaŭ pryładu zabojstva, davodziačy, što heta była «ručnica» — adzin ź vidaŭ ručnoj ahniastrelnaj zbroi. I ŭžo heta stavić pad sumnieŭ viersiju słynnaha historyka.

Ahniastrelnaja zbroja ŭ Jeŭropie tady tolki-tolki źjaviłasia. 1326—1327 hadami datujecca jaje pieršaja vyjava, źmieščanaja ŭ anhlijskim rukapisie Uołtera ź Milimieta. Sučasnyja rekanstruktary sprabavali pavodle malunka adnavić toj «stralajučy zbanok», ale biez pośpiechu. Vidać, i aŭtar, i mastak tolki čuli pra takuju zbroju, ale sami jaje nie bačyli. I naŭrad ci ručnicy tak chutka dajšli b da takich «haračych», ale addalenych punktaŭ, jak pamiežža Teŭtonskaha ordena i VKŁ.

Błytanina ŭ śviedčańniach

Nastupnaja začepka ŭ tekście — proźvišča Miachoviusa, na jakoha Stryjkoŭski spasyłajecca. Heta Maciej Miachoŭski, polski historyk ChV stahodździa. Abłoha Vialony ŭ chronicy Miachoŭskaha datujecca 1307 hodam. Stryjkoŭski mierkavaŭ, što hetuju pamyłku zrabiŭ pierapisčyk, pastaviŭšy «1307» zamiest «1327». Bo na staronkach tvora Miachoŭskaha vialiki kniaź Hiedymin paśla «śmierci» ŭ 1307-m praciahvaŭ vajavać z kryžakami ŭ 1329-m.

Tuju pamyłku ŭ datavańni Miachoŭski zapazyčyŭ u inšaha viadomaha polskaha chranista — Jana Dłuhaša. Apošni ž, apisvajučy śmierć Hiedymina, zhadvaje tolki «vialikija arbalety», «najlepšaha łučnika» i «vohniennuju strału», ale nijak nie ahniastrelnuju zbroju.

I tak my dachodzim da pieršakrynicy. Heta «Novaja pruskaja chronika» Vihanda z Marburha, napisanaja ŭ 1391—1394 hadach — adzin z samych padrabiaznych tvoraŭ pa historyi Teŭtonskaha ordena ŭ CHIV stahodździ. Mienavita ź jaje Dłuhaš braŭ infarmacyju pra tyja padziei. Ułasna kažučy, na zamovu Dłuhaša hetuju chroniku i pierakłali na łacinu ź niamieckaj.

Jak śviedčyć Vihand, u 1338 hodzie:

«…[Hiedymin] abłažyŭ dom [u sensie zamak], 22 dni mocna jaho atakavaŭ, i nie moh zdabyć. Zdaryłasia tady, što adzin brat, Cileman de Sanpach, kamandzir łučnikaŭ, pałajučym snaradam spaliŭ charuhvu i potym paraniŭ snaradam u šyju pamiž łapatkami karala jazyčnikaŭ z Trokaŭ i [toj] pamior, padzialiŭšy los z patanułymi [u rovie?]. I tak jazyčniki, paciarpieŭšy vialikuju škodu, z hańbaj adyšli. Tady braty vyjšli [z zamka], mašyny i inšaje pakinutaje zanieśli da zamka…».

Z-za zruchaŭ chranałohii hetyja padziei možna datavać 1337 hodam. Taksama sučasnyja daśledčyki davodziać, što «karol z Trokaŭ» byŭ zabity padpalenaj strałoj (bałtom) z arbaleta, ale nijak nie kulaj z ahniastrelnaj zbroi.

Dyj toje, što trapny kryžacki strałok spačatku padpaliŭ charuhvu (što składana zrabić z ručnicy, ale całkam realna pałajučaj strałoj), a potym užo paceliŭ u «karala z Trokaŭ», uskosna śviedčyć pra toje, što stralaŭ jon z łuka ci arbaleta. Zapalnych kulaŭ u XIV stahodździ nie isnavała.

A jašče Vihand z Marburha, u adroźnieńnie ad svaich nastupnikaŭ, nidzie nie piša, što zabili mienavita Hiedymina.

Pavialičyć

Streł z ručnicy. Ilustracyja da knihi «Das Zeugbuch Kaiser Maximilians I», pačatak XVI stahodździa. Journals.openedition.org.

Vyśviatleńnie asoby zabitaha

Sam vyraz «karol z Trokaŭ» nieadnaznačny. Hiedymin nie raz zhadvajecca ŭ «Chronicy Vihanda», i aŭtar zvyčajna nazyvaje jaho ci pa imieni, ci «karalom litoŭcaŭ» albo «karalom jazyčnikaŭ». «Karol z Trokaŭ» całkam moh być inšaj asobaj — naprykład, niepasrednym uładarom Trokaŭ.

Ale naŭrad ci taki važny dziaržaŭny centr addali b asobie nie z kniaskaha rodu. Tamu, na dumku bolšaści daśledčykaŭ, pad ścienami Bajera zahinuŭ adzin sa starejšych Hiedyminavych synoŭ — Vitaŭt. Hety kniaź nie zhadvajecca ŭ nivodnaj piśmovaj krynicy jakraz z-za rańniaj śmierci padčas hetaj abłohi.

Zatoje paźniej žyŭ kniaź Juryj Vitaŭtavič, jakoha vialiki kniaź Alhierd, jak śviedčyć polski daśledčyk Jan Tenhoŭski, pasłaŭ kiravać Pskovam. Takija stratehičnyja pasady ŭ toj čas daručali tolki blizkim svajakam. Juryj Vitaŭtavič zahinuŭ u bitvie z kryžakami pad ścienami Izborska ŭ 1349 hodzie.

Dziakujučy Vihandu my taksama možam udakładnić miesca hibieli Hiedyminavaha syna. Heta adbyłosia ŭsio ž pad ścienami Bajera, a nie Frydburha.

Hiedymin pamior svajoj śmierciu

Takim čynam, možna padvieści vyniki detektyŭnaha rasśledavańnia. U 1337 hodzie, padčas abłohi zamka Bajer, zahinuŭ nie kniaź Hiedymin, a jahony syn Vitaŭt. I nie ad kuli z ručnicy, a ad pałajučaj strały ci arbaletnaha bałta.

Lehienda ž pra śmierć Hiedymina naradziłasia, jak bačym, ad taho, što składalniki paźniejšych chronik niapravilna interpretavali svaich papiarednikaŭ.

Pavialičyć

A ŭładara Vialikaha Kniastva nie stała paźniej, dzieści ŭ 1341—1342 hadach. Jak śviedčyć Naŭharodski pieršy letapis, «toj ža zimy ŭmre kniaź vialiki Hiedymin Litoŭski». Niama padstaŭ kazać pra hvałtoŭny charaktar śmierci Hiedymina: kali b jon byŭ zabity ŭ bai, kryžackija chroniki nie abminuli b mahčymaści zhadać pra takuju ŭdaču. Uličvajučy ž salidny, tym bolš dla čałavieka ChIV stahodździa, uzrost Hiedymina, kala 65—70 hadoŭ, jon moh pamierci prosta ad staraści.

Vajna była dla hetaha ŭładara VKŁ spravaj štodzionnaj, ale nie klučavoj. Hiedymin šmat uvahi nadavaŭ unutranamu ŭmacavańniu dziaržavy, raźvićciu handlu, budaŭnictva i abaranazdolnaści. Uvachodziačy ŭ spravy relihijnaha žyćcia i macujučy dypłamatyčnyja suviazi, Hiedymin stvaryŭ tryvały padmurak VKŁ i zasnavaŭ upłyvovuju dynastyju. Dyk ci nie zasłužyŭ pradzied biełaruskaj, litoŭskaj i ŭkrainskaj dziaržaŭnaści spakojnaj śmierci ŭ atačeńni dziaciej i inšych blizkich ludziej?

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0