«Dzie my, tam Rasija». Načnyja vaŭki i zampalit savieckaj armii z horada Sianno
U siamityciačnym haradku na Viciebščynie jość biełaruski adździeł «Načnych vaŭkoŭ», vajskova-patryjatyčny klub «Sparta», kiraŭnik jakoha pieradaje vitańni Hivi i Matarołu na Danbas, i ładzić spabornictvy pa «Russkomu žimu».
My z fatohrafam staim na hałoŭnaj płoščy Sianna i čakajem Ženiu, miascovaha bajkiera. Pierasiakać vializnuju płošču tutejšyja nie navažvajucca navat praz zebru i cisnucca pa perymetry. Budynak administracyi padobny da zavodzkaha internatu, i pobač ź im takaja ž «zavodzkaja» doška honaru.
Praz betonnuju arku ź piacikutnaj zorkaj vidać chrestamatyjny pomnik savieckim voinam. Na fonie ružovaha budynku — biusty Karła Marksa i Ŭładzimiera Lenina. Za Marksam — novazbudavanaja ź biełaj «dačnaj» cehły carkva ź bliskučymi kupałami. Nasuprać hetaj idealahična padhulałaj kampazycyi — BTR u honar voinaŭ-afhancaŭ.
«Kult vajny», — burčyć fatohraf. Ženi doŭha niama, my topčamsia vakoł vałuna, azdoblenaha ŭ vykankamaŭskaj stylistycy «bronzavaja doška». «Z 1924 hoda Sianno — centar rajona, — paviedamlajuć litary. — Historyja nie zachavała času zasnavańnia Sianna, ale naš horad biezumoŭna naležyć da liku staražytnych słavianskich pasialeńniaŭ».
A ŭpieršyniu Sianno zhadvajecca ŭ 1442 hodzie. Tut byli Sapiehi i Ahinskija, tut byŭ katalicki kaścioł, pravasłaŭnyja sabor i carkva. My viartajemsia da płoščy i vyšukvajem vačyma choć najmienšyja pareštki piacisothadovaj historyi miastečka. I bačym Ženiu.
Na Ženi skuranaja bajkierskaja kamizelka z nadpisam «Sianno», kiepka, vysokija boty i štany chaki. Pa darozie na bazu «Načnych vaŭkoŭ» zaŭvažajem jašče adzin pomnik-tank i restaran z hanarlivaj nazvaj «Akropal».
«A, tut kaścioł raniej stajaŭ, jaho kamunisty ŭzarvali», — kaža na jaho Ženia.
«Ja prasłaŭlu Sianno»
Baza «Načnych vaŭkoŭ» pad Siannom — prosta na bierazie Biarozaŭskaha voziera. Krajavidy takija, što duch zajmaje. Aficyjna aformlenaja jak «ekstrym-ahrasiadziba», sioleta na festyval «Motaŭdar» baza sabrała dźvie z pałovaj tysiačy čałaviek, — adrazu raspaviadaje nam haspadar Aleh Uścinovič, jakoha ŭsie viedajuć jak Lešaha. — «Z Novarasijsku ludzi pryjaždžali za try tysiačy kilametraŭ, aby tut pabyć. Z Prybałtyki pryjechała šmat ruskanastrojenych ludziej, jakija tam jašče zastalisia».
«Načnyja vaŭki» — bajkiery idejnyja. «My za patryjatyzm. Naš lozunh — «Tam, dzie my, tam Rasieja». Naš lider — Chirurh, — raspaviadaje Lešy. — Hałoŭny punkt — bajkcentar u Maskvie, i bolšaja častka ŭ Rasiei. Ale «my» jość i ŭ Niamieččynie, i ŭ Makiedonii, i ŭ Serbii. Va Ŭkrainie ciapier našy ŭsie na Danbasie chłopcy… u Navarosii vajujuć».
Lešy — Aleh Uścinovič
Usiaho ŭ Biełarusi čatyry pradstaŭnictvy Načnych vaŭkoŭ, kaža Lešy:
«Dla Biełarusi heta narmalna. «Kali brać razam z Branskam i Smalenskam, to ŭ rehijonie «Načnych vaŭkoŭ» — čałaviek 50.
Usio na siadzibie zroblena svaimi rukami. Na verandzie — stary matacykł, u pakoi — biljardny stoł, plazma i vializny saviecki ściah.
«Nie sakret, što my supracoŭničajem dobra z «Russkim domom» (viciebskaje hramadzkaje abjadnańnie. — RS) Andrej Hieraščanka (kiraŭnik «Russkoho doma») viadomy vykazvańniem pra ŭcisk pravoŭ ruskich u Biełarusi i publičnaj reakcyjaj na jaho Alaksandra Łukašenki — RS). Jon nam dobra dapamahaje. U minułym hodzie nas troški spansavała rasiejskaja ambasada», — kaža Aleh.
Na festyval zaŭždy zaprašajuć muzykaŭ «patryjatyčnaj» skiravanaści. Sioleta chedłajneram budzie «Čorny abelisk» (tak, jany jašče hrajuć). Hałoŭnaja padzieja — subotniaja «kulminacyja» — admysłovaje pradstaŭleńnie z muzykaj, fajeršoŭ, bajkierskimi trukami. Aleh takija «kulminacyi» stavić sam. Ale pryznajecca, što da Chirurha jamu daloka.
U padrychtoŭcy šoŭ Załdastanava jon udzielničaŭ u Sevastopali.
«Tam maštab! Jość što pahladzieć! Dźvie tysiačy čałaviek tolki ŭdzielničali, a narodu pryjechała trysta tysiač! — raspaviadaje Lešy. — Ludzi płakali!»
Alehu «Lešamu» 45 hod. Sam jon ź Sianna, adzin z pačynalnikaŭ bajkierskaha ruchu na Biełarusi. Luboŭ da matacykłaŭ i patryjatyzm u vyhladzie pavahi da padziejaŭ Vialikaj Ajčynnaj vajny ŭ jaho ad baćki — Jaŭhiena Nikiciča.
«Baćka moj — zasłužany trener Biełarusi pa bijatlonie. U tyja časy dziaržavie składana było jamu mašynu davać, tamu jon ź dziciačaha sadku navučyŭ mianie jeździć na matacykle. Sadziŭ mianie śpieradu, sam zzadu», — raspaviadaje Aleh.
Upieršyniu pad nahladam baćki sam pajechaŭ za styrnom u vosiem hod. Pra pieršy svoj matacykł Aleh kaža ź piaščotaj:
««Minsk», kaniečnie, u mianie byŭ. Na čym ža jašče pačynać jeździć, jak nie na svaim».
A ciapier u Lešaha — Jamacha Ventura. «Jon u mianie stareńki, 1987 hodu, ale ja jaho nie chaču pradavać, — tłumačyć Lešy. — Jon vielmi mahutny — 127 koniej, litar trysta abjom, čatyrochcylindravy. Ja maryŭ pra taki ruchavik, tamu i kupiŭ».
«Ja zaŭždy dumała, što bajkiery — pierakananyja pazasystemščyki, a tut hieorhijeŭskaja stužka, saviecki ściah. Adkul heta?» — pytajusia ŭ Aleha.
«My patryjoty svajoj radzimy. Nia stolki Biełarusi, — adkazvaje jon. — Ja naradziŭsia ŭ SSSR. Lublu SSSR. Škaduju pra tyja časy, što ŭ nas atrymałasia raźjadnańnie».
Lešy z abureńniem raspaviadaje, što ŭ Prybałtycy «Načnych vaŭkoŭ» ličać «pucinskimi», a va Ŭkrainu im ciapier niama darohi.
«Šmat siabroŭ z Ukrainy, ja nie mahu da ich pajechać, — kaža jon. — Nie z-za vajny, a z-za taho, što ja «Načny voŭk». Mnie tudy pajechać — heta śmiarotny prysud padpisać! Na mytni šlopnuć!»
«Ja za Saviecki sajuz! — kaža Aleh Lešy. — Za abjadnańnie ruskich ludziej, kab nie było hetych miežaŭ!»
Hetaksama mocna Aleh pieražyvaje, što pieramohu ŭ Druhoj suśvietnaj sabie «prysvoili» amerykancy, a pra sapraŭdnych pieramožcaŭ ciapier starajucca zabycca. «Jany (amerykancy. — RS) krutyja ŭ džynsach z žujkaj z kołaj pajšli vajavać! A chto pieramoh pa sutnaści?! My pieramahli! Saviecki Sajuz!»
U zvyčajnym žyćci Aleh pracavaŭ u Viciebsku ŭ budaŭničaj firmie, ale ciapier, kaža, pracy stała mieniej. Ženia — aŭtainstruktar u Siańnie. U abodvuch chłapcoŭ siamiejnaje žyćcio nie załadziłasia. Žonki, pa ich słovach, zachapleńnia bajkierskimi spravami nia vytrymali.
«Heta ŭsio idealohija Zachadu, — tłumačyć Aleh. — Zachodnich filmaŭ nahledzielisia, i ŭžo «a, pajechaŭ? A čaho pajechaŭ? Kaniečnie, dzieŭki, bajki, seks — narkotyki — rok-n-roł». Usio! A toje, što jon niedzie pracuje, na scenie łazić, rychtujecca da kulminacyi, nia moža ŭ dadzieny momant na telefon adkazać — pra heta dumki nie pracujuć».
Bajkiery ŭdzielničajuć ci nie ŭva ŭsich masavych mierapryjemstvach u Siańnie. Abaviazkova na 9 traŭnia jeduć kalonaj uskładać kvietki da pomnika na brackaj mahile. Kožny «Motaŭdar» pryśviačajuć znakavaj padziei Vialikaj Ajčynnaj vajny. Letašni — 70-hod́dziu vyzvaleńnia, sioletni — 75-hodździu tankavaj bitvy pad Siannom.
«Baćka pierad śmierciu prasiŭ, kab ja jahonuju spravu praciahvaŭ, — kaža Aleh. — I ja starajusia».
Baćka Jaŭhien Nikicič byŭ u Siańnie staršyniom miascovaha savietu veteranaŭ. Mienavita ź jahonaj inicyjatyvy staić u horadzie pomnik — tank «IS-3» u honar najbujniejšaj tankavaj bitvy pačatku vajny.
«U honar 75-hodździa planujem memaryjalnuju stełu pastavić, — raspaviadaje Aleh i skardzicca, što miascovyja ŭłady nadta ichnaj aktyŭnaści nie spryjajuć.
«Na nastupny hod my planujem na ŭsich ujaznych darohach u Sianno pastavić pamiatnyja znaki, kab pakazać, što heta horad bajavoj słavy i što tut prachodzili samyja bujnyja bitvy za ŭsiu historyju Druhoj suśvietnaj vajny, — kaža Aleh. — Ja Sianno prasłaŭlu. Ni da koha stolki ludziej nie pryjaždžaje, jak na «Motaŭdar». Z Polščy, z Prybałtyki, z Ukrainy, z Rasiei — adusiul. Jany adjaždžajuć i viedajuć štości pra Sianno. Ale dla hetaha treba niešta zrabić!»
Nastupnaje, što źbirajucca zrabić «Načnyja vaŭki», — pravieści ŭ Siańnie spabornictvy pa «russkomu žimu» razam sa škołaj hreka-rymskaj baraćby, jakuju jany padtrymlivajuć, i vajskova-patryjatyčnym klubam «Sparta». Da kiraŭnika jakoha, majora ŭ adstaŭcy Aleha Valancinaviča Šumkova my jedziem nazad u Sianno.
Pryviet, Hivi. Pryviet, Mataroła
Zaniatki klubu «Sparta» prachodziać u dziciačym sadku. Spartovaja zala, dzie chłopcy zajmajucca dziudo. U susiednim pakoi raźviešanyja hramaty i pachvalnyja listy.
«Usio na sponsarskaj dapamozie, dziaržava mnie tut amal nie dapamahała», — raspaviadaje Aleh Valancinavič. — Ja były major Savieckaha Sajuzu. KMS pa dziudo i majstar sportu pa vyšejšym pilatažy… Lotčyk ja… Zajmajusia ź dziećmi ŭžo z 98-ha hodu».
Hetyja pakojčyki my ŭžo bačyli na videa, vypadkova znojdzienym na Youtube. Tam jašče mužčynski hołas kaža, što hetyja dzieci buduć źbirać dla «cudoŭnaj Navarosii» humanitarnuju dapamohu, zrobiać dla jaje ŭsio, što zmohuć, i jašče vitańni Hivi i Matarole, jakija «močać ukraŭ jak treba».
Admaŭlacca ad videa Aleh Valancinavič pa-aficersku nia staŭ. Videa zdymaŭ, humanitarnuju dapamohu źbiraŭ, sam advioz jaje ŭ Smalensk. Choć videa daŭniaje, ale ni pra što nie škaduje i pohladaŭ svaich nie źmianiŭ.
«I dzieci źbirali humanitarnuju dapamohu, i ja sam chadziŭ, i ludzi davali, — raspaviadaje jon. — Sabraŭ paŭtony niedzie. I medykamenty, i rečy. Mnie miascovyja ŭłady zabaranili tudy vieźci. Tut «chachły» pryjechali… Mianie ŭ rajvykankam vyklikali i skazali: «Razdaj tut tym, chto pryjechaŭ». Ja kažu: ni chr…, maje siabry ŭ Smalensku čakajuć. Ja tudy i zavioz».
«Spartu» Šumkoŭ zasnavaŭ u 1998 hodzie, kali vyjšaŭ u adstaŭku. Sam jon biełarus sa Smalensku. Słužyŭ u Rasiei. Siabravaŭ z hienerałam Valeram Frałovym (były deputat Pałaty pradstaŭnikoŭ, davieranaja asoba Andreja Sańnikava na prezydenckich vybarach 2010 hodu. — RS). «Pamior moj siabar, niama bolej», — kaža jon.
U klubie chłopcy i dziaŭčaty, pa słovach Šumkova, zajmajucca dziudo, strajavoj, ahniavoj padrychtoŭkaj. Na 9 traŭnia vychavancy «Sparty» stajać u kruhłasutkavaj vachcie kala sieńnienskich pomnikaŭ, a na vakacyjach «Sparta» ładzić vajskova-patryjatyčnyja letniki.
Klub rehularna ŭdzielničaje ŭ profilnych respublikanskich mierapryjemstvach, kštałtu «Zarnicy». Aleh Valancinavič pakazvaje fotazdymak svajoj vychavanki Kaci Miacielicy, jakaja na adkryćci alimpijady ŭ Sočy niesła alimpijski ahoń.
«Ja tak razumieju, kali jość ziamla, to treba abaraniać, — adkazvaje Aleh Valancinavič na pytańnie, što takoje vajskova-patryjatyčny klub. — Mianie inšamu nie vučyli. Ja frantavy bambardziroŭščyk. Voś hetyja «SU-24», jakija ŭ Syryi nas močać zaraz, heta moj samalot».
Da ŭkrainskaha pytańnia ŭ razmovie z nami jon pierachodzić sam. Pad huki chłapiečaj treniroŭki raspaviadaje, jak šmat pahrozaŭ vakoł.
«U mianie kamandzir źviana Skiba, jaki mianie navučyŭ lotčykam być, jon ad mianie admoviŭsia, — raspaviadaje Šumkoŭ. — Skazaŭ, što ja «maskal», što ja nichto. Taki vypadak. Nie ad mianie asabista (admoviŭsia. — RS), ale ad siabroŭ».
U tym, što va Ŭkrainie da ŭłady pryjšli «fašysty», Aleh Valancinavič nie sumniajecca. Maŭlaŭ, jašče z savieckich časoŭ viedaje hetych «zachodnikaŭ».
«Vy viedajecie, chto pieršymi syšli z avijacyi? Chachły syšli! Paabiacali im, što tam budzie vialikaja kraina. Z pałkoŭ pieršymi pabiehli, jak my ich nazyvali, ču.. nu, niaruskija, azerbajdžancy ŭsie hetyja. Ja zampalitam pałka byŭ. Ja viedaju, pra što kažu. Dziaciej svaich zabirali. Sajudzis užo byŭ…» — zhadvaje jon.
Linija raskołu ŭ śviecie dla byłoha savieckaha zampalita prachodzić pamiž «našymi» i «amerykancami», «aščer» jakich jon pamiataje jašče z vajny ŭ Vijetnamie. Jon zhadvaje ŭpadabany rasiejskaj prapahandaj epizod pra toje, jak Viktoryja Nułand razdavali piražki na Majdanie, i kaža, što Piaskoŭ (Dźmitry Piaskoŭ — pres-sakratar Uładzimiera Pucina. — RS) tak by nie zrabiŭ.
«Amerykancy čamuści mohuć! A tam dzie amerykancy, jasna, što heta ichnyja intaresy. Ja, naprykład, čałaviek vajskovy, dziaržaŭny, razumieju, što heta ichnyja intaresy. A ichnyja intaresy pa-lubomu zakranajuć našy… Čaho jany (amerykancy. — RS) siudy lezuć, ja nie razumieju? Što jany ŭ Eŭropie robiać?» — aburajecca major Šumkoŭ.
Aleh Valancinavič pierakanany, što rasiejskich vojskaŭ na Danbasie niama, a voś amerykanskija instruktary jość, što amerykancam «nie abłamiŭsia» Krym — hety «niepataplalny avijanosiec u Čornym mory». Tut ja pytajusia, ci nie škaduje jon ciapier, što źviartaŭsia da vajennych złačyncaŭ Hivi i Mataroły.
«Voś kali sudy ich zasudziać i skažuć, što jany vajennyja złačyncy, tady ja pavieru. Jany za svaju radzimu! Ja nia maju takich dadzienych, što jany katujuć, zabivajuć», — piarečyć Šumkoŭ, a na maje słovy pra toje, što ŭ internecie chapaje videadokazaŭ ździekaŭ z pałonnych, kaža, što «internet — heta śmietnik, i jaho treba zakryć».
U toje ž, što ź Biełaruśsiu moža zdarycca niešta padobnaje, jak z Ukrainaj, major Šumkoŭ nia vieryć. Bo «Łukašenka — dobry dyplamat».
«Navošta Rasiei na nas napadać? My ž siabrujem, jak my možam napadać adzin na adnaho? Pakul Łukašenka va ŭładzie, nia budzie vajny… Kali nam nie pieraškodziać «amerykanskija siabry»», — kaža Aleh Valancinavič.
— A navošta heta amerykancam?
— Im treba raby. Čym bolš ludziej na ich pracuje, tym im lepš, — kaža Šumkoŭ. — U ich doŭh trysta miljardaŭ. A ŭ Biełarusi ŭsio narmalna. Niechren tut amerykancam rabić, heta adnaznačna. Spakojna, dzieci hulajuć. A zaraz by na našu haru pastavili 75-milimetrovuju batareju i bambili b…
— Chto b pastaviŭ? Amerykancy?
— Dy jakaja roźnica! Sens u tym, što vajna nach… nia treba.
«Nia treba razvažać i dumać. Jak tolki vy pabačycie brud, kroŭ, h… hetaje, voś tady vy zrazumiejecie. Vy pierastaniecie słuchać, pić, spać nia budzie dzie, tady śviet zusim inšy», — kaža Aleh Valancinavič.
Major Šumkoŭ zusim nie vyhladaje na čałavieka złoha ci ahresiŭnaha. Kali skančajecca treniroŭka i my źbirajemsia sychodzić, zaprašaje pryjechać letam, pahladzieć na lahier. Ja pytajusia, kudy paśla iduć jahonyja vychavancy. Jon adkazvaje, što šmat chto pastupaje ŭ vajskovyja ŭstanovy. Jašče šmat chto «idzie ŭ miantoŭku».
Pastavim pomnik Sieniu Sieńnienskamu, adnovim kaścioł
I «Načnyja vaŭki», i klub «Sparta» ščylna pracujuć ź miascovaj administracyjaj. Načalnik adździełu idealahičnaj pracy, kultury i pa spravach moładzi rajvykankamu Siarhiej Miacielica kiraŭnikoŭ abodvuch klubaŭ dobra viedaje. Viedaje i pra toje, što Aleh Valancinavič źbiraŭ humanitarnuju dapamohu na Danbas, ale, kaža, tolki sa svajoj inicyjatyvy. «U palityku, — kaža Miacielica, — jany nia lezuć». Nijakaj idealahičnaj niebiaśpieki ad ich nie čakajuć.
«U nas prosta klub bajkieraŭ. Čałaviek piatnaccać sieńnienskich. My pracujem ź imi. Heta chłopcy, jakija lubiać matacykły, zajmajucca technikaj. U palityku jany nia lezuć. Uviečary mohuć pa horadzie panasicca, pakul ich milicyja nie supakoić», — tłumačyć Miacielica.
Jon ža raspaviadaje, jak horad źbirajecca ŭšanavać svaju bolš jak piacisothadovuju historyju.
«Zamaŭlajem pomnik Sieniu Sieńnienskamu. Heta taki hieroj, jaki vystupaje na rajonnych mierapryjemstvach. I vozim jaho na «Słavianski bazar». Taksama Karatkievič pisaŭ pra Sieńnienskaje voziera, pra jaho mity, i adzin z takich mitaŭ i hierojaŭ — heta cmok na Sieńnienskim voziery. Jamu taksama zamaŭlajem pomnik, — kaža Miacielica. — U 2015 hodzie my ŭstalavali pomnik u honar našaj ziamlački Matrony Markievič (jaje vyšyŭka lažyć u asnovie arnamentu dziaržaŭnaha ściaha. — RS)».
«Kaliści na miescy fizkulturna-azdaraŭlenčaha kompleksa, dzie zajmajecca «Sparta», była vysokaja zamkavaja hara, takaja ž pa vyšyni, jak kaścielnaja, — raspaviadaje ŭradženiec Sianna, a ciapier paśpiachovy viciebski biznesmen Vital Broŭka. — Na zamkavaj hary stajaŭ šykoŭny zamak, jaki ŭ roznyja časy naležaŭ i Sapieham, i Pacam».
«Mnohija sieńniency, — praciahvaje Vital, — hanaracca i tym, što ŭ Siańnie byŭ šykoŭny kaścioł Śviatoj Trojcy, i škadujuć, što jon byŭ źniščany ŭ 60-ja. Dasiul usio Sianno nazyvaje hetuju haru «Kaściołkaj». Ź niadaŭniaha času tam źjaviłasia kaplica i iduć razmovy pra adnaŭleńnie kaścioła. Choć absalutnaja bolšaść — «pravasłaŭnyja ateisty», i kaścioł usprymajuć chutčej jak architekturna-kulturnuju relikviju».
Vital Broŭka pierakonvaje nas, što istotna jahony rodny horad ničym nie adroźnivajecca ad inšych miastečak Viciebščyny i ciažka padazravać u im niejkuju nadzvyčajnuju kancentracyju «russkoho mira».
«Jak va ŭsich biełaruskich haradach, jość peŭny vakuŭm, — kaža Vital. — Ludziam, jakim treba bolš, čym praca-butelka-ježa, im niama kudy pajści i čym zachapicca. Tamu, kaniečnie, kali kazać pra publičnuju prastoru, to i festyval «Praryŭ» (ciapier «Motaŭdar». — RS) i bajkiery, jakija vidoviščna prajaždžajuć pa vulicach, i klub «Sparta» — navidavoku, jany zaŭvažnyja. Ale ja nie skazaŭ by pra nadzvyčajnuju idealahičnuju ichnuju rolu».
Ciapier čytajuć
Daišnik, jakoha źbiŭ mašynaj piensijanier pad Minskam, pamior u balnicy. Jamu zładzili pyšnaje pachavańnie18
Kamientary