U susiedniaj Litvie naśpiavaje impičment. Rałandasu Paksasu nie ŭtrymacca. Bo jon u honcy za ŭładaj trapiŭ u finansavuju zaležnaść ad kryminalnych biznesoŭcaŭ. Infarmacyju pra heta zdabyŭ litoŭski Departament hramadzkaje biaśpieki. Jon staić na słužbie dziaržavy, a nie dziaržaŭnaha słužboŭcy, chaj sabie j najvyšejšaha ranhu. Ci možna sabie ŭjavić niešta padobnaje ŭ Biełarusi? Nie. Paśla vyzvaleńnia Paŭličenki i adstaŭki Mackieviča napeŭna nie. Biełaruskija specsłužby ŭ bolšaj stupieni słužać kankretnym asobam u kiraŭnictvie dziaržavy, čym dziaržavie jak takoj, jak mechanizmu.
Demakratyčnaj dziaržavie patrebnyja siłavyja struktury. Niedemakratyčny režym ža na siłavych strukturach trymajecca. Hruzinskija padziei čarhovy raz prademanstravali, što siłaviki, byvaje, zdajuć svaich «haspadaroŭ». Za hrošy, pasady, a navat i za ideju. Viedajučy taki raskład, ułada musić trymać svaich abaroncaŭ pad kantrolem, bieź vidočnych pryčynaŭ tasujučy kiraŭnictva, asłablajučy adnu specsłužbu na karyść druhoj, siłkujučy kankurencyju...
Voś i ŭdzieł kiraŭnika Biełarusi ŭ naradzie pa vynikach bujnamaštabnaj pravierki KDB (adbudziecca ŭ piatnicu) sparadziŭ čutki pra mahčymuju źmienu kiraŭnictva specsłužby №1, uzmacnieńnie specsłužby №2... Tolki čutki, nijakaj infarmacyi.
Specsłužby zastajucca absalutna zakrytymi i absalutna kiravanymi strukturami ŭ hramadztvie, jakoje jašče nie absalutna, ale ŭžo adkrytaje. U hetym krynica ich siły, ale tamu ich i bajacca dyj počastu nienavidziać. Nia toje što armiju, tradycyjna adzinuju z narodam. Ci milicyjantaŭ, jakich chutka budzie dastatkova, kab prystavić pa adnamu da kožnaha z nas. Ale takoj zakrytaj kaście ciažka budzie prystasavacca da budučaha demakratyčnaha hramadztva.
Pa vialikim rachunku, za Łukašenkam z usimi siłavymi strukturami adbylisia stanoŭčyja źmieny. Jany pačali nabyvać rysy słužbaŭ niezaležnaj dziaržavy, pracujuć na jaje biaśpieku i abaranazdolnaść, kamplektujucca miascovymi kadrami. Voś tolki pra ich biełaruski patryjatyzm i pavahu da palityčnaje apazycyi havaryć nie davodzicca. Siłaviki žartujuć — nie było kamandy...
Da siłavych strukturaŭ Biełarusi adnosiacca Rada biaśpieki, Kamitet dziaržaŭnaj biaśpieki, Słužba biaśpieki prezydenta, Dziaržaŭny mytny kamitet, Ministerstva ŭnutranych spravaŭ, Ministerstva abarony, Dziaržaŭny kamitet pamiežnych vojskaŭ. Da hetaha śpisu možna dadać jašče Prakuraturu i Kamitet dziaržaŭnaha kantrolu.
Mazhavy centar
Hałoŭny ofis tajamničaj Rady biaśpieki znachodzicca ŭ Administracyi prezydenta na vuł. Marksa. Pavodle nieaficyjnaj infarmacyi, asobnyja adździeły specsłužby mieściacca ŭ niekalkich rajonach stalicy. Adzin ź ich, nibyta, maskirujecca pad ofis kamercyjnaj firmy.
Rada biaśpieki była ŭtvoranaja na samym pačatku prezydenctva Łukašenki — 5 žniŭnia 1994 h. Da taho pry Saŭminie isnavała ŭpraŭleńnie pa baraćbie sa złačynnaściu i nacyjanalnaj biaśpiecy. Uznačalvaŭ jaho Hienadź Daniłaŭ. Žartaŭniki nazyvali «kantoru» Daniłava ŭpraŭleńniem «pa baraćbie z nacyjanalnaj biaśpiekaj»…
Pieršym dziaržsakratarom Rady biaśpieki byŭ major Viktar Šejman (ad śniežnia 1999-ha — hienerał-major). Źmianiŭ jaho na hetaj pasadzie Ŭrał Łatypaŭ, ciapierašni kiraŭnik — hienerał-lejtenant Hienadź Niavyhłas. Rada kantraluje dziejnaść pravaachoŭnych orhanaŭ, adsočvaje sytuacyju, rychtuje analityčnyja zapiski. Skandalnaja publikacyja «Opieracija «Aist», jakaja źjaviłasia ŭ «SB» napiaredadni vybaraŭ 2001-ha, była «tvoram» jakraz Rady biaśpieki.
Šejman, sychodziačy ŭ Prakuraturu pry kancy 2000-ha, zabraŭ z saboj niamała kadraŭ z Rady. U tym liku i niejkaje «specpadraździaleńnie Vasilčanki». Hetaja niekanstytucyjnaja struktura isnuje z kanca 90-ch i, pavodle peŭnych, nie paćvierdžanych źviestak, što pratačylisia ŭ apazycyjnuju presu, adsočvaje dziejnaść apazycyi i jaje lideraŭ. Pavodle apošnich čutak, sioletnija nabytki Vasilčankavaha specpadraździaleńnia — heta niekalki aŭtamabilaŭ z specaparaturaj koštam u sotni tysiačaŭ dalaraŭ. U pačatku vieraśnia 2001-ha jaho ofis na Tałbuchina, 5a byŭ «zaśviečany» ŭ niezaležnych ŚMI. «Kantora» źmianiła miesca dyślakacyi.
Pravaja ruka
U apošnija hady pieratvaryŭsia faktyčna ŭ specsłužbu Kamitet dziaržaŭnaha kantrolu (KDK). Zdaryłasia heta paśla čarhovaha «pieratrachvańnia» siłavych strukturaŭ, jakija Łukašenka ŭ druhoj pałovie 2001 h. — pačatku 2002-ha vyrašyŭ sabrać u niekalki mocnych «kułakoŭ». Adnym ź ich stała viedamstva Anatola Tozika, jakoje padnačaliła sabie Departament finansavych raśśledavańniaŭ.
Hienerał KDB Tozik, aŭtar artykułaŭ u «Encyklapedyju historyi Biełarusi», staŭ pravaj rukoj prezydenta. KDK nikim nie kantralujecca i trymaje spravazdaču tolki pierad kiraŭnikom dziaržavy. Analityki adznačajuć, što navat Prakuratura na čale z Šejmanam maje ciapier mienš tryvały status, čym KDK.
Paśla zhadanaj rearhanizacyi MUS atrymaŭ u svajo padnačaleńnie Śledčy kamitet i Kamitet vykanańnia pakarańniaŭ. Ale ad hetaha ŭmacavańnia vaha Ministerstva nie ŭzrasła. Zatoje pastupova ŭzmacniaje pazycyi Ministerstva abarony hienerał-pałkoŭnik Leanid Malcaŭ. Refarmavańnie vojska i rehularnyja vučeńni dajuć nadzieju na bolšuju ŭvahu kiraŭnika dziaržavy i pavieličeńnie finansavańnia.
U KDB — skaračeńni i pravierki. U krasaviku 2002-ha kolkaść čekistaŭ była źmienšanaja na 10%, zvolnili načalnikaŭ Upravy kontrvyviedki, zamiežnaj vyviedki i vajskovaj kontrvyviedki KDB. Pryčyna — słabaja aktyŭnaść u baraćbie z apazycyjaj i «zamiežnaj pahrozaj». Idzie j pieršaja ŭ historyi bujnaja pravierka ŭsich adździełaŭ KDB. Vyniki buduć padviedzienyja 5 śniežnia na naradzie z udziełam A.Łukašenki. Tady ž vyrašycca i los Leanida Jeryna. Uvaha prezydenta da KDB nievypadkovaja: napieradzie važnyja palityčnyja kampanii.
Siarod usich kanstytucyjnych siłavych strukturaŭ aŭtanomna pracuje adna Słužba biaśpieki prezydenta, kiraŭnik jakoj trymaje spravazdaču tolki pierad samim A.Łukašenkam. Ofis hetaj specsłužby mieścicca pa vuł.Babrujskaj, 3, dzie kaliści byŭ respublikanski štab hramadzianskaj abarony.
Kankurencyja i kanfrantacyja
Kankurencyja pamiž specsłužbami pačałasia ad samaha abviaščeńnia niezaležnaści ŭ 1991 h. Hetamu spryjała sytuacyja ŭ krainie, dzie była nieaŭtarytetnaja vykanaŭčaja ŭłada (Saviet Ministraŭ) i palityčna aktyŭny Viarchoŭny Saviet. Premjer Viačasłaŭ Kiebič, u imknieńni asłabić upłyŭ KDB, hetuju baraćbu navat raspalvaŭ. U 1993 h. było pastaŭlenaje pytańnie pra častkovaje rasfarmavańnie KDB, skasavanyja jaho słužby musili pieradavacca ŭ MUS i Minabarony. Było inicyjavanaje stvareńnie ŭ struktury pamiežnych vojskaŭ Adździełu specyjalnych aktyŭnych mierapryjemstvaŭ. Prajekt łabijavaŭ Hienadź Daniłaŭ. Adnak i staršynia KDB Eduard Šyrkoŭski, i ministar unutranych spravaŭ Uładzimier Jahoraŭ vystupili suprać stvareńnia «paralelnaj specsłužby».
Apošni prykład sutyknieńnia specsłužbaŭ — sytuacyja vakoł zakryćcia pradstaŭnictva IREX. Hetaja arhanizacyja kuplała techniku ŭ mienskaj firmy «Hrynłajn kamputar», da jakoj nibyta mieŭ niepasrednaje dačynieńnie syn ciapier užo byłoha načalnika Słužby biaśpieki prezydenta Jaŭhiena Dźviarnickaha. Firmaj zacikaviŭsia Kamitet dziaržkantrolu, ale jahonyja supracoŭniki, vierahodna, patrapili ŭ dobra padrychtavanuju pastku: adzin z kantraloraŭ byŭ zatrymany padčas atrymańnia 1200 dalaraŭ chabaru i asudžany. SBP atrymała maleńkuju pieramohu, ale jana akazałasia piravaj: Dźviarnickaha nieŭzabavie źniali z pasady.
Łukašenka nie prydumlaje ničoha novaha, kali spryjaje kankurencyi pamiž specsłužbami. Heta pravierany navat zachodnimi demakratyjami srodak naładžvańnia ŭzajemnaha kantrolu, jaki pieraškadžaje kansalidacyi siłavikoŭ. Adna takaja sproba kansalidacyi ŭ spravie raśśledavańnia źniknieńnia apazycyjnych palitykaŭ ledź nie pryviała ŭ listapadzie 2000-ha da aryštu kiraŭnictva dziaržavy.
Aleh Tačony
Kamientary