Usio pačałosia z šyldaŭ na Zamkavaj. Hości, katorym ja na samaj staroj vulicy pakazvaŭ były pałac Masalskich XVII st., abo kamianicu Chraptovičaŭ XVIII st., pačali tykać na nadpisy, raźviešanyja na kožnym z budynkaŭ, što heta nia toje, pra što ja kažu, a pomnik architektury 1 čverci — 2 pałovy XIX st...
Usio pačałosia z šyldaŭ na Zamkavaj. Hości, katorym ja na samaj staroj vulicy pakazvaŭ były pałac Masalskich XVII st., abo kamianicu Chraptovičaŭ XVIII st., pačali tykać na nadpisy, raźviešanyja na kožnym z budynkaŭ, što heta nia toje, pra što ja kažu, a pomnik architektury 1 čverci — 2 pałovy XIX st...
Ciažka skazać, što bolš viesialić tych, chto čytaje hety vyraz: elehantna prapisanyja chranalahičnyja ramki, ci adpaviednaść rečaisnaści hetaj chranalohii.
Ja spačatku taksama śmiajaŭsia, bo dumaŭ, što ŭłady prosta naštampavali ŭniversalnych šyldaŭ i raźviesili ich pa budynkach. Ale na haradzienskim teatry lalek na vočy mnie patrapiła šylda: «Budynak byłoha manežu. 1780-ja hh.»
Hrešny. Ja padumaŭ na miascovyja ŭłady. Heta jany, biednyja, nia viedajuć, što manež, u jakim pry Tyzenhaŭzie prachodzili pradstaŭleńni, znachodziŭsia zusim nia tam, dzie zaraz staić były hubernski teatar kanca XIX st. Ale ž pierajemnaść teatralnaj tradycyi patrabuje mitaŭ (praŭda zaraz analahičnyja šyldy možna śmieła viešać, prynamsi, na Haradzienskim dramatyčnym i Teatry Vielkim u Varšavie) ale… Niachaj budzie. U nas tak mała lehiendaŭ! — padumaŭ ja. Tamu daravaŭ i heta.
Staić u nas u Horadni budynak 1975 h. — uzor zvyčajnaha haradzkoha draŭlanaha domu kanca XIX st., zrobleny nie na tym miescy i nia z tych materyjałaŭ. Zroblenaja savieckimi ŭładami tamu, što ŭ tym draŭlanym damku žyła Eliza Ažeška. Hety budynak taksama achoŭvajecca dziaržavaj. Na ścianie taksama visić «achoŭnaja hramata». I što my čytajem? Heta, akazvajecca, pomnik architektury kanca XVIII st., pabudavany ŭ Haradnicy z łaski Tyzenhaŭza. Chto nia vieryć, pryjaždžajcie i pabačcie na ŭłasnyja vočy. Da takoha ŭłady jaŭna nie mahli dadumacca. Tamu mnie pryjšłosia leźci ŭ pieršakrynicu — «Dziaržaŭny śpis historyka-kulturnych kaštoŭnaściaŭ Respubliki Biełaruś», zaćvierdžany pastanovaj Ministerstva kultury RB 10.04.2003 №11 z paźniejšymi papraŭkami. Čym dalej, tym vyšej u mianie vałasy stanavilisia dybaram. Akazvajecca, chranalahičnyja niedakładnaści vytvorcami šyldaŭ słova ŭ słova ŭziatyja z hetaha dakumentu. I heta jašče kvietački.
Samaje strašnaje, što bolšaść pomnikaŭ architektury Horadni paprostu nia ŭniesiena ŭ śpis. U Baranavičach pavodle dakumentu pomnikaŭ bolš, čym u Horadni. U śpisie niama nivodnaha prykładu haradzienskaha madernu, nivodnaha — kanstruktyvizmu, z eklektyki tolki Pakroŭskaja i Ŭładzimierskaja cerkvy. Navat z klasycyzmu tolki čatyry kamianicy (a ich našmat bolš). U Horadni dziaržavaj achoŭvajucca tolki manumentalnyja pabudovy: zamki, chramy (aproč kirchi), pareštki Haradnicy i ahułam dźvie vulicy: Zamkavaja i Ažeški.
Dyk moža, my nastolki bahatyja? Nas abminali vojny i lichalećci, što my možam achviaravać biaz strataŭ dla biełaruskaj kultury paru-trojku dziasiatkaŭ histaryčnych budynkaŭ?.. U «biednaj» Prazie achoŭvajuć nia tolki Karłaŭ most i Złotu uličku, ale i ŭsie kanstruktyvisckija asabniaki i transfarmatarnyja budki pačatku XX st., i navat funkcyjanalistyčny univermah 1974 hodu pabudovy. Dyk chiba ž jany biednyja?..
A moža ŭ našaj krainie pryniataje praviła: ŭsio, što maładziej za klasycyzm, — nie achoŭvać? Dyk nie. Mienskija, da prykładu, Dom Aficeraŭ i kinateatar Pieramoha, navat mazaiki 1970-ch hh. nasuprać nacyjanalnaj biblijateki taksama ŭ śpisie. A Baranavickija pomniki — heta zusim ścipłyja budynki mižvajennaha peryjadu.
Naprykancy chacieŭ by nahadać Iharu Miafodźjeviču Čarniaŭskamu, što vyšej zhadany śpis składali prafesijanały z panskaj kantory i zaćviardžaŭ taksama prafesijanał.
A moža, u nas prafesijanałami ličacca tolki tyja, chto atrymaŭ hrošy, i nia važna jak vykanana praca?
A moža, u nas paprostu prafesijanałaŭ niama, a jość tolki čyjeści braty i svaty?..
Kamientary