Natalla Babina. Saha pra toje, jak pajści ŭ škołu

Natalla BABINA

Saha pra toje, jak pajści ŭ škołu

Ci treba bajacca škoły?

Bajacca škoły, u jakuju pryjdziecca addavać dačku, ja pačała zdaŭna, moža, ažno ad taho momantu, jak jana naradziłasia. Mocna mianie turbavała prablema ŭzajemaadnosin “dzicia-asiarodździe”, asabliva kali ź ciaham času vyśvietliłasia, što dzicia ŭ mianie vielmi spakojnaje, dobrazyčlivaje da ŭsich i zusim nie ahresiŭnaje. Praŭda, mianie trochu supakoiła dumka adnaho ź siabroŭ, jaki, vysłuchaŭšy maje turboty, zaŭvažyŭ: “Sama sabie supiarečyš. Dabrynia — samaja vialikaja siła. Kali dziaŭčynka sapraŭdy dobraja, tabie niama čaho bajacca. I jana bajacca žyćcia nia budzie”. Tym nia mienš, prachodziačy praz dvor miascovaj «rajonnaj» škoły i mižvoli čujučy tyja, kali možna tak skazać, zaŭvahi, jakimi abmieńvajucca pamiž saboj navat samyja małyja školniki, ja nie mahła sabie nie pryznacca: nie chaču, kab majo małoje žyło siarod takich dziaciej.

Paśla niekatorych rozdumaŭ vyjście znajšłosia: treba iści ŭ škołu, jakaja vyzvalena ad tak zvanaha “vsieobuča”, to bok u škołu z ahulnaharadzkim naboram.

Škoły z haradzkim naboram

Dziela taho, kab vyśvietlić, dzie i jakija padobnyja škoły isnujuć u Miensku, my źviarnulisia ŭ harana. Byli tam nie adny takija: razam z nami da inspektara, jaki viadzie hetyja spravy, zajšła kłapatlivaja babula-pensijanerka ź Sierabranki i ŭpeŭnieny ŭ sabie małady čałaviek a-la novy biełarus. Infarmacyja, jakuju nam dali, była vyčarpalnaj: adrasy, “uchiły”, umovy navučańnia. “U takija škoły, sapraŭdy, iduć dzieci ź siemjaŭ, dzie dbajuć pra adukacyju. Ale ci hatovyja vy kožny dzień vazić dzicia ŭ škołu daloka ad domu? — zapytała ŭ nas udumlivaja inspektarka. — Tut patrebna abo svaja mašyna, abo kožny dzień ustavać a šostaj, kab a vośmaj być na miescy”.

Zaŭvaha była słušnaj.

Mašyny na toj čas u nas nie było, ale byŭ jašče čas, kab atrymać pravy i abzavieścisia aŭtamabilem, što my j zrabili. Tak škoła pasadziła nas za styrno, za što ja joj i ŭdziačnaja.

Kali pajści vučycca?

Naša pastupleńnie ŭ škołu supała ź niejkaj čarhovaj školnaj reformaj, što vyjaviłasia, u pryvatnaści, u tym, što dzieciam dazvalałasia iści ŭ škołu jak z šaści (jak było apošnija hady), tak i ź siami hod (jak chadzili, prykładam, my). Praŭda, nichto z nastaŭnikaŭ, da jakich ja źviartałasia, nia moh adkazać, jak mienavita budzie arhanizavanaje navučańnie šaścihodak i siemihodak, kolki ž, urešcie, hod jany buduć vučycca, usie razam ci ŭsio ž ich padzielać pa hadach i ŭsio takoje. Pakul što my pastanavili prajści daktaroŭ, a potym vyrašyć, pojdziem u škołu ŭ šeść hod ci pačakajem. Zahadčyca addździaleńnia ŭ paliklinicy, jakaja padpisvała nam dakumenty, skazała: “Jak doktar, ja liču, što dla dziciaci vielmi važna pravieści hety hod doma”. Heta vyrašyła spravu. U hłybini dušy ja taksama tak ličyła, tamu, niahledziačy na niebiaśpieku akazacca nastupnym hodam u kłasie pierarostkam, vyrašyła nie addavać dačku ŭ škołu ŭ šeść hod.

Treba adznačyć, što, znoŭ-taki, ja takaja była nie adna. Na nastupny hod amal va ŭsich škołach farmavali kłasy siemihodak — značyć, mnohija baćki, jak i ja, vyrašyli pieračakać hod doma. Da hetaha času i Ministerstva adukacyi niejak dajšło da ładu i vysunuła kancepcyju pieršaj, druhoj i treciaj madeli navučańnia, jakaja adkazvała na pastaŭlenyja pytańni.

Treciaja madel navučańnia

Zhodna z hetaj kancepcyjaj, dziaciej prymali ŭ kłasy jak by troch vidaŭ: kłasy dla šaścihodak, dla siemihodak, jakija nie hatovyja da škoły (nia ŭmiejuć čytać, ličyć, pisać) i dla siemihodak, jakija heta ŭmiejuć. Apošnija zamiest čatyroch hadoŭ u małodšaj škole vučacca try, prahramu padrychtoŭčaha i pieršaha kłasaŭ prachodziačy za hod.

Nam pašancavała: letaś byŭ taki dyferencyjavany pryjom. Ale škada, što zaraz dzieciam bolš nie dazvalajecca pastupać u škołu ź siami hod, a tolki z šaści. Asabista ja liču, što bolšaja častka dziaciej zdolnaja “ekanomić” hod i prachodzić prahramu małodšaj škoły za try hady. Mnie zdajecca, što i zdaroŭje, i psychika šaścihodak jašče nie hatovyja da školnych realijaŭ — ale heta maja asabistaja dumka.

Kudy pajści vučycca?

Ciapier u poŭnaj krasie paŭstała pytańnie: kudy ž pajści, jakuju škołu vybrać? Jak adhadać, da čaho ŭ majho dziciaci schilnaści: da matematyki? Da movaŭ? Mo, da muzyki? U šeść hod, kali niama vielmi admietnych talentaŭ, vyśviatlić heta składana. Ćviorda ja viedała tolki adno: zamiežnaja mova, jakuju ciapier u himnazijach vykładajuć ź pieršaha-druhoha kłasu, pavinna być anhielskaj. Žyvyja prykłady niepatrebnaści ŭ biełaruskich umovach navat niamieckaj, nia kažučy ŭžo pra francuskuju i hišpanskuju, byli ŭ maim asiarodździ navidavoku. Nie chaciełasia marnavać čas dziciaci na niepatrebnaje (praz hod pryjšłosia dajści až da Ministerstva adukacyi, patrabujučy, kab dla daččynoha kłasu zamianili francuskuju movu na anhielskuju — ale my taki dabilisia svajho).

Nie było dla mianie prostym i pytańnie ab movie navučańnia. Ja nie liču, što adnaznačna pravilna robiać tyja baćki, jakija biaruć z saboj dziaciej na mitynhi. Dzicia, što z zachapleńniem vyhukvaje razam z darosłymi “Łuku na muku” i takoje inšaje, nie vyklikaje ŭ mianie zamiłavańnia. Darosły čałaviek u stanie supraćstajać tym psychičnym pierahruzkam, jakija niasie z saboj baraćba za nacyjanalnuju hodnaść abo za demakratyju. A dzicia, asabliva kali heta dziaŭčynka? Kali darosłyja nia ŭ stanie źmianić hramadztva tak, jak im zdajecca patrebnym, to ci varta ŭciahvać u heta dziaciej? A kali sproby darosłych tak i zastanucca marnymi? Tady što? Niachaj dzieci niasuć u nastupnaje stahodździe toj samy kompleks nacyjanalnaj niepaŭnavartaści, jaki zaraz tak aktyŭna pieraadolvajem my? Abo niachaj stajuć Maratami Kaziejami nacyjanalnaha adradžeńnia?

Niavarta, na moj pohlad, rabić dziaciej zakładnikami idei. Darosłyja mohuć i pavinny rabić dziela adnaŭleńnia svajoj pataptanaj nacyjanalnaj hodnaści i adnaŭleńnia spraviadlivaści ŭsio, što mohuć — ad vydańnia časopisaŭ da ŭzbrojenaj baraćby, ale heta sprava darosłych, a nie dziaciej. Kab nie rabić pamyłak baćkoŭ, dzieci pavinny być volnyja ad idealohii.

Ci nia budzie navučańnie pa-biełarusku ŭ čysta rasiejskamoŭnym Miensku spryjać farmavańniu tych samych kompleksaŭ, jakija, jak ja dumaju, ułaścivyja siońnia “śviadomym biełarusam”? Adkazu na hetaje pytańnie ja nie znachodziła, až pakul na ich nie adkazała samo žyćcio.

Jak pastupić u pieršy kłas?

Tak sama składana, jak va ŭniversytet. Pryčym pastupić u škołu z haradzkim naboram praściej, čym u zvyčajnuju rajonnuju, jakaja ź niejkich pryčynaŭ ličycca prestyžnaj. Tudy prymajuć usich z rajonu pa “vsieobučy”, a na volnyja miescy, jakich mała, tych dziaciej nie z rajonu, jakija nabiaruć maksymum bałaŭ na ispytach (pra ispyty mova napieradzie), a taksama tych, čyje baćki, prykładam, zdolnyja zaasfaltavać školny dvor abo kupić novyja ŭvachodnyja dźviery.

Ispyty dla pastupleńnia ŭ pieršy kłas składajucca ź dźviuch častak: razmova dziciaci z psycholaham i test na ŭmieńnie čytać, pisać, ličyć, jaki pravodzić nastaŭnik.

Razmovy z psycholaham nia vyklikali ŭ mianie ničoha, akramia ironii. Urešcie my zdavali ispyty až u troch škołach (bo nijak nie mahli vyznačycca, kudy addavać dzicia), i testy psycholaha byli adnolkavyja (kštałtu “znajdzi zakanamiernaść”, “z kim ź dziaciej, što namalavanyja, ty chacieŭ by siabravać?”), a vysnovy byli zrobleny nadziva roznyja: vaša dzicia nie zusim hatovaje da škoły, bo nia ŭmieje zasiarodžvacca; vaša dzicia hatova da škoły i ŭmieje zasiarodžvacca; vašamu dziciaci budzie niecikava ŭ škole, bo pa ŭzroŭni jano pierarasło toje, čamu ich buduć vučyć…

Testy na piśmiennaść, jakija padrychtavała ŭsio toje ž Ministerstva adukacyi, byli vielmi składanymi. Patrabavałasia napisać dyktoŭku (na rasiejskaj movie, na pravilnaje napisańnie bieznacisknych hałosnych i “i” paśla šypiačych), razabrać słova pa składach i hukach, raskazać, čym zyčnyja adroźnivajucca ad hałosnych, rašyć kolki zadač i prykładaŭ, skłaści zadaču samastojna, pračytać tekst na čas i h.d. Nastaŭniki, atrymaŭšy taki test, byli ŭ šoku, jak pryznavalisia ŭ pryvatnych razmovach, dobra razumiejučy, što navat samyja padrychtavanyja dzieci ź im nia spraviacca. U niekatorych škołach naahuł admovilisia ad naboru siemihodak u kłasy treciaj madeli, a ŭ niekatorych pajšli inšym šlacham: kali nastaŭniki bačyli, što ŭ cełym dzicia cikaŭnaje da vučoby i razumnaje, nabirali dziaciej, navat kali tyja nia viedali, što pa-rasiejsku paśla “š” treba pisać “i”…

Tak los stukajecca ŭ dźviery…

Svajačka, sama daśviedčanaja nastaŭnica, pazvaniła i skazała: “Ja voś tut była ŭ 26-j škole-licei, dyk mnie padałosia, što tam vučacca ščaślivyja dzieci i pracujuć ščaślivyja nastaŭniki… Praŭda, heta škoła dla talenavitych dziaciej, u kaho jość zdolnaści da malavańnia, jana pry Akademii mastactvaŭ, ale ž, nakolki ja pamiataju, Pola taksama lubić malavać? Padydzicie tudy ź jaje malunkami”.

My padyšli. “Heta naša dzicia”, — skazali nam adrazu. Kali Pola vielmi dobra spraviłasia z tryma turami ispytu pa “izo”, my taksama ŭpeŭnilisia, što jana moža tut vučycca.

Na toj čas škoła nam užo vielmi padabałasia: maleńkaja, pa 1—2 kłasy ŭ paraleli, spakojnaja, u stałoŭcy abrusy j survetki na stałach… Biełaruskamoŭnaja, prynamsi ŭ małodšych kłasach. Škoła spadabałasia i Poli, i jana zajaviła, što voś tut i choča vučycca…

Tam jana i vučycca. Dziesiać chvilin ad parohu da parohu na mašynie. Ja ŭ svoj čas chadziła ŭ škołu za dva kiłometry lesam, a moj muž — u najbližejšuju, za płotam. U naš kłas voziać dziaciej i z Malinaŭki, i ź Sierabranki, i z Navinak. Usiaho ich dvaccać dva. Maładaja nastaŭnica Viktoryja Mikałajeŭna Vałynčyk nazyvaje dziaciej “darahija maje kryvasmoki”. “Znaješ, mama, kali Marta nie mahła rašyć zadačku, a potym rašyła, to Viktoryja Mikałajeŭna tak abradavałasia, što jaje pacałavała…” My pierahladajemsia z mužam. “Znaješ, tata, ja nie razumieju, čamu ŭsie havorać pa televizary, što ich lubimy paet — Puškin. U mianie lubimyja paety Viera Viarba, Vasil Vitka i Ryhor Baradulin”. My znoŭ pierahladajemsia. “A ci chočaš ty, Palušok, znoŭ paśla kanikułaŭ u škołu?” — “Chaču. U nas u stałovaj pa 11 tysiač pradajecca sałat z kapusty i žele. Ty, mama, takich nia robiš”.

Možna było b raskazać, jak išła vučoba ŭ pieršym kłasie, pra bukvar, jaki raźličany na biełaruskamoŭnych viaskovych dziaciej i dzie sustrakalisia takija słovy, što haradzkija baćki adšukvali ich u piacitomnym słoŭniku, pra znakamityja “stolaraŭskija sšytki”, pra padručnik biełaruskaj movy, jaki razam sa svaimi hierojami Kastusiom, Alesiaj i špakom Jankam staŭ lubimaj knižkaj Poli, ale heta budzie ŭžo druhaja saha…