H.Sahanovič. Historyk i palityka

Historyk i palityka

Mnie ŭjaŭlajecca marnym kožny radok, napisany nie dziela taho, kab słužyć dziejsnamu žyćciu.

Osvald Špenhler

I tak ličyŭ nie adzin Špenhler...

Adzin z maich kalehaŭ pa fachu ŭpeŭnieny, što jahony vyklučny abaviazak — navuka, — i nijakaj palityki! Jaho nie spatkać ni na mitynhach apazycyi, ni na kramolnych z punktu hledžańnia ŭładaŭ kamernych zborkach. Jon piša i publikuje hruntoŭnyja teksty, ale tolki na dalokija ad palityki temy. Pryznajusia, mnie jon časam nahadvaje adukavanaha straŭsa, bo padmanvaje sam siabie...

Nu chiba moža zachavać palityčnuju cnatlivaść historyk? Naiŭ, a chutčej falš. Bo toje, čym jon zajmajecca, historyja — sama pa sabie ŭžo stanović peŭnuju formułu aryjentacyi ŭ śviecie, kreślić niejkija ideały, a značyć — i pazycyi. U zvyčajnaj psychična zdarovaj asoby svaja nacyjanalnaja historyja abudžaje pieradusim patryjatyzm, jaje symbali śćviardžajuć nacyjanalnuju identyčnaść. Ci nia samy klasyčny prykład pieratvareńnia historyi ŭ siłu prademanstravali staražytnyja hreki: kali ich krainie stała pahražać vializnaja Persija, jany źviarnulisia da starych kronikaŭ, pieśniaŭ Hamera, u jakich apiavalisia pieramohi hrekaŭ nad azijatami, — i ich maleńki narod znoŭ ździviŭ śviet Maratonam dy Termapiłami!

U novy čas nia tolki dośvied blizkich nam pa doli palakaŭ i litoŭcaŭ, ale praktyčna ŭsioj Centralna-Uschodniaj Eŭropy paćvierdziŭ, što ŭsie padniavolnyja narody šukali siły dziela vyzvaleńnia ŭ svaim minułym. Historyki najčaściej byli i dziejačami nacyjanalna-vyzvolnaha ruchu. Jany advažvalisia na stvareńnie mitaŭ i navat falšavańnie dakumentaŭ, kab tolki ŭmacavać samaidentyčnaść svajho narodu. I čym bolš pryhniečany byŭ narod, tym bolš aktyŭna jaho histaryjahrafija imknułasia abudzić nacyjanalnuju śviadomaść adpaviednym traktavańniem minuŭščyny.

Usio heta — naturalnaja prajava etapu stanaŭleńnia nacyjaŭ i nacyjanalnych dziaržavaŭ. U eŭrapiejskich narodaŭ u ChICh dy j XX stahodździ histaryjahrafija była ščylna źviazanaja z nacyjanalnym i palityčnym žyćciom, jana prosta źjaŭlałasia jaho par excellence. Jak kazaŭ adzin francuski vučony, mienavita historyki i stvaryli sučasnyja narody! Jašče niadaŭna ŭłasnyja palityčnyja pierakanańni vyrazna vystupali ŭ navukovych pracach mnohich eŭrapiejskich historykaŭ. I tolki ŭ sučasnaj Eŭropie histaryčnaja navuka vyzvaliłasia ad takoj funkcyi. Bo ŭžo spoŭniła svaju misiju.

Ale navat u stabilnym hramadztvie, što pieražyło fazu nacyjanalnaha raźvićcia i staleńnia, historyja ŭ pryncypie nia moža być volnaj, niezaležnaj ad palityki. Historyk pa fachu musić uśviedamlać, što vyniki jahonych dośledaŭ aŭtamatyčna traplajuć u palityku, vykarystoŭvajucca ŭ palityčnaj baraćbie tymi siłami, kanjunkturu jakich mohuć paćvierdzić. I maksymum, što ŭ jahonych mahčymaściach — zachavańnie čyścini «mundzira», h.zn. aŭtanomnaści svajho navukovaha žyćcia, pryncypaŭ prafesijnaj etyki.

O, kolki kryvi psuje našamu bratu palityka! Historyk zaŭsiody pad pilnaj uvahaj uładaŭ. Kožnaja dyktatura mabilizuje kahości z rycaraŭ bahini Klia na vypracoŭku idealahičnych padmurkaŭ svajho panavańnia, histaryčnaha apraŭdańnia svaich dziejaŭ, a kamuści — prosta zatykaje rot. Nia siońnia, dyk zaŭtra historyk abaviazkova budzie zapatrabavany palityčnymi siłami jaho hramadztva. Samy rafinavany prafesijanał musić samavyznačacca, u čas Ch pakidać svoj cichi habinet, iści na peŭnyja kampramisy z prafesijnym sumleńniem... Kudy i nakolki? U histaryčnym cechu zaŭsiody ličyłasia, što samy amaralny i zhubny dla historyka vybar — słužba ŭładzie, jakaja panuje. Słužba nia tolki ŭ litaralnym sensie.

Niamieckija intelektuały, abciažaranyja kompleksam viny za II suśvietnuju, urešcie pryznali, što mienavita ŭcioki ich historykaŭ ad palityki pryviali da taho, što histaryjahrafija biez asablivaha supracivu stała spačatku słužyć nacyjanalna-dziaržaŭnamu imperyjalizmu, a potym — i nacyjanał-sacyjalisckaj dyktatury.

Džordž Orueł trapna vykazvaŭsia: chto kantraluje minuŭščynu, tamu budzie naležać i budučynia. Tamu pra historyju zaŭsiody dobra pomniać siły, jakija chočuć panavać tryvała. Vobrazna kažučy, za kožnaj terytaryjalna-palityčnaj intervencyjaj ci akupacyjaj zaŭsiody nastupaje intervencyja ŭ historyju. Tak było i jość u Biełarusi. I ciapierašnija ŭłady, jak tolki damahlisia nieabmiežavanaha panavańnia, uzialisia (NB — pry padtrymcy kamunistaŭ!) vajavać ź biełaruskaj historyjaj, mianiać padručniki — viartać savieckija i rasiejskija schiemy i štampy. Čym ža jany byli niebiaśpiečnyja? Tym, što biełaruskaja historyja navat praz takija niedaroblenyja knihi moža prynamsi desavietyzavać i derusifikavać asobu. I nacyjanalna-demakratyčny ruch słušna stavić na prapahandu mienavita nacyjanalnaj historyi, histaryčnaj samatojesnaści biełarusaŭ. Praŭda, časta heta robicca ŭ nadta prymityŭnych formach, ale — taki etap. Mistyfikacyja minułaha, jaho hieraizacyja, praha apalahietyki — usio heta i ciapier charakternaje dla papularnaj (nienavukovaj) histaryjahrafii eŭrapiejskich narodaŭ, asabliva małych. Vuń ža litoŭcy mohuć napisać, što heta ich prodki «padrychtavali dzivosnuju elinskuju kulturu», a na Ŭkrainie možna časam pračytać, što ŭkraincy viaduć svoj radavod ad staražytnych etruskaŭ... Heta vydatki svojeasablivaha instynktu samazachavańnia, sposab samaabarony ad ehaizmu i ekscentryzmu susiednich narodaŭ — macniejšych, bolšych.

Da biełaruskaj sytuacyi ciapier najlepš dastasoŭvajucca słovy kiembrydzkaha prafesara Eltana: našaje ciapierašniaje ciažkoje, budučynia — niapeŭnaja, i tolki minuŭščyna ŭžo kančatkova našaja, jakuju možna suzirać, pieražyvać... Jana ciśnie na nas. I nia raz jašče prarvie. Dzie i jak — zaležyć ad historyka, bo toj jaje «lepić».

Adzin mudrec kazaŭ, što z historyjaj treba abychodzicca jak z radyjeaktyŭnym elementam. Jak ža tut možna chavać hałavu ŭ piasok?

Hienadź Sahanovič

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0