Ideałahičnyja dyviersii i dyviersanty

Jak padmanvali cenzuru ŭ časy «raźvitaha sacyjalizmu». Piša Anatol Sidarevič.

…Hutarka ŭ redakcyi išła pra školnyja prablemy. I ŭ suviazi z hetym niechta zhadaŭ «Nastaŭnickuju hazietu». «Dy heta nie hazieta, — skazaŭ Vasil Vitka, — a ideałahičnaja dyviersija». I pomniu rohat, bo słovy «ideałahičnaja dyviersija» ŭ dačynieńni da «pravilnaj» haziety ŭ 1970-ja hučali kamična. Ideałahičnaja dyviersija — radyjo «Svaboda» ci knižačka ŭ valizie biełarusa z Padlašša (źniešnija dyviersanty), knižačka ŭ sumcy chłopca, jaki pabyvaŭ u Maskvie, abo nadrukavanaja na mašyncy hutarka Mikoły Jermałoviča (unutranyja dyviersanty)…

Na baraćbu z dyviersijami i dyviersantami byli puščanyja vialikija siły: partyjny aparat (ad rajkamaŭ da CK KPSS), KDB ź jaho pamiežnymi vojskami i palityčnym vyšukam, Hałoŭlit (tak nazyvałasia cenzura) i ich pamočniki. Stukačy byli ŭ kožnaj redakcyi, u kožnaj studenckaj hrupie, armiejskim uzvodzie, na kožnym karabli, u kožnaj eskadrylli… Zadača ŭsich hetych słužbaŭ była ŭ tym, kab schavać ad savieckaha čałavieka niepažadanuju infarmacyju, peŭnyja idei, a taksama imiony aŭtaraŭ hetych idej. Zadača była i ŭ tym, kab abiasškodzić hramadzian, jakija raspaŭsiudžvajuć niepažadanyja idei, sprabujuć papularyzavać zabaronienyja imiony. U ścianie byli dzirki

Ciapier ličycca, što KPSS, jak adzinaja ŭ SSSR partyja, była manalitam. Ale nasamreč Maskva nie mahła rehulavać usio. KPSS padraździalałasia na kampartyi sajuznych respublik. I tut byŭ prakoł sistemy. U Biełarusi byŭ svoj śpis zabaronaŭ, u Litvie — svoj, va Ukrainie — svoj… Kali ŭ Minsku čałavieku biez dopusku nielha było i maryć pačytać dakumienty BNR, dyk u Vilni ich možna było kanśpiektavać i kapijavać svabodna. Toje ž i z «zabaronienymi» ŭ BSSR hazietami, časopisami, knihami…

Što-kolečy možna było ŭviedać i z beseseraŭskich vydańniaŭ 1920-ch. Tak u BSSR skłałasia hrupa humanitaryjaŭ, jakija viedali niamała «zabaronienaha» i aśmielvalisia publikavać tvory aŭtaraŭ, na čyje imiony savieckaja ŭłada nakłała praklon. Pra ideałahičnych dyviersantaŭ i ich dyviersii moj narys.

Samym junym čytačam tłumaču: u toj čas my jašče nie čuli pra internet, kapijavalnyja mašyny byli adno ŭ takich ustanovach, jak CK KPB, Saviet Ministraŭ, KHB, a piersanalny kampjutar ja ŭpieršyniu ŭbačyŭ u 1991 hodzie.

Dyviersant-recydyvist Hienadź Kisialoŭ

Kožnamu studentu, jaki maryć stać akademikam, treba choć pahartać knihu «Pačynalniki: Z historyka-litaraturnych materyjałaŭ XIX st.». Vyjšła kniha ŭ 1977 hodzie («raźvity sacyjalizm», brežnieŭskaja kanstytucyja!). Ukłaŭ jaje Hienadź Kisialoŭ.

U knizie jość raździeł, pryśviečany Francišku Bahuševiču, a ŭ raździele tekst — «Z uspaminaŭ plamieńnicy paeta Ju. Radzievič i Z. Nahrodskaha». Kožny, chto ŭčytajecca ŭ tekst, zrazumieje: heta nie sami ŭspaminy, a čyjści zapis tych uspaminaŭ. Čyjo imia schavaŭ H. Kisialoŭ? Takoje pytańnie pavinny byli zadać układalniku knihi jaje redaktary — akademik Vasil Barysienka i tady jašče kandydat navuk Adam Maldzis.

Voś tut i chavajecca intryha. Była heta zmova troch fiłołahaŭ ci ŭsio-taki dvuch — H. Kisialova i A. Maldzisa? Ciažka dapuścić, kab V. Barysienka i A. Maldzis nie viedali, kamu nasamreč naležyć tekst. Ale V. Barysienka — čałaviek, u stalinskuju epochu hartavany, — naŭrad ci moh prapuścić jaho, a voś A. Maldzis — čałaviek «idejna niaŭstojlivy»: u studencka-kamsamolskuju paru byŭ zaŭvažany ŭ kaściole, sustrakaŭsia z Łarysaj Hienijuš, chvaliŭ u druku jaje zbornik… Hety lohka moh stać — pakarystajemsia tahačasnym žarhonam — saŭdzielnikam ideałahičnaj dyviersii.

Bo Ju. Radzievič i Z. Nahrodskamu Kisialoŭ prypisaŭ frahmienty artykuła Antona Łuckieviča «Žyćcio i tvorčaść Fr. Bahuševiča ŭ uspaminach jahonych sučaśnikaŭ». Imia Łuckieviča — zasnavalnika «Našaj Nivy», stvaralnika BNR, ideołaha biełaruskaha ruchu ŭ pačatku XX stahodździa,- było pad surovaj zabaronaj u tyja časy.

Źmiaściŭšy jaho pracu ŭ «Pačynalnikach», Kisialoŭ advažvajecca na nastupnuju ideałahičnuju dyviersiju. Vypuskaje knihu «Puciavinami Janki Kupały: Dakumienty i materyjały». Kniha vyjšła pierad sotymi ŭhodkami Pieśniara. Daśviedčanyja tavaryšy pakazvali ŭ hetaj knizie adnu miaścinku i zachoplena kazali: «Nu j chitrun Hienadź Vasiljevič!».

Hetaja miaścinka — adzin tolki skaz ź lista Uładzimira Samojły da Branisłava Epimach-Šypiły ad 2 śniežnia 1909 h. U 1909 hodzie małady Janka Kupała ŭ litaralnym sensie apynuŭsia na vulicy. Uładalnik vilenskaj biblijateki-čytalni «Znanije» zvolniŭ jaho, a ŭ «Našaj Nivie» paet atrymlivaŭ za pracu pa sumiaščalnictvie ŭsiaho piać rubloŭ. Jon kinuŭsia da Epimach-Šypiły, ale toj nie zmoh dapamahčy. Zatoje paspryjaŭ kiraŭnik vydavieckaj supołki «Zahlanie sonca i ŭ naša akonca» Vacłaŭ Ivanoŭski. Jon daŭ Kupału prytułak u Piciery i znajšoŭ jamu pracu. Voś pra heta i paviedamlaŭ U. Samojła ŭ liście B. Epimach-Šypiłu.

Na imia V. Ivanoŭskaha ŭ BSSR było nakładziena tabu. Jaho možna było zhadvać tolki admoŭna: buržuazny nacyjanalist, pasłuhač… Tamu, apublikavaŭšy proźvišča Ivanoŭskaha, H. Kisialoŭ zrabiŭ takuju znosku: «Ivanoŭski Juryj Levanardavič — inžynier-technołah, adzin z zasnavalnikaŭ vydavieckaj supołki «Zahlanie sonca i ŭ naša akonca». Tak imiem starejšaha brata (idejnaha palaka) było prykryta imia Vacłava Ivanoŭskaha — idejnaha biełarusa.

Dyviersant Siarhiej Dubaviec

Ale ž inšy daśledčyk, Ryhor Siemaškievič, pisaŭ, što Kupałavym dabradziejem byŭ nie Ivanoŭski, a Epimach-Šypiła. Paprostu niemahčyma było za savietami apublikavać usiu praŭdu pra pieciarburhski pieryjad žyćcia Kupały: mnohija imiony byli pad zabaronaj, pahatoŭ imia Ivanoŭskaha, tamu na pieršy płan vyjšaŭ palityčna niejtralniejšy Epimach-Šypiła.

Ryhor Siemaškievič vykładaŭ u BDU. Adnym ź jaho studentaŭ na fakultecie žurnalistyki byŭ Siarhiej Dubaviec. I kali ŭ 1983 hodzie vyjšła kniha ese i artykułaŭ nastaŭnika «Vyprabavańnie luboŭju», student uziaŭsia napisać recenziju dla tydniovika «Litaratura i mastactva».

Heta byŭ niebiaśpiečny tekst. Ja, tady zahadčyk adździeła krytyki i biblijahrafii ŭ redakcyi «LiMa», pabojvaŭsia i za siabie, i za redakcyju, i za aŭtara. Dubaviec vykarystaŭ knihu Siemaškieviča, kab padać u savieckim druku imiony Vacłava Łastoŭskaha i bratoŭ Łuckievičaŭ bieź źniščalnych charaktarystyk. Zrešty, ad mianie zaležała mała. Maja sprava była padrychtavać recenziju da druku, a drukavać ci nie — vyrašaŭ hałoŭny redaktar Aleś Žuk, jaki ŭ składanych vypadkach raiŭsia i sa svaim namieśnikam Mikołam Hilom, i z tavaryšami ŭ «čyrvonym domie». Da taho ž Aleś siabravaŭ z Ryhoram Siemaškievičam…

Nie viedaju, što skazali Alesiu Žuku pra recenziju ŭ CK KPB. Zatoje dobra pamiataju, jak u kancy 1983 hoda na sieminary maładych piśmieńnikaŭ zahadčyk adździeła kultury CK Ivan Antanovič kivaŭ Dubaŭcu palčykam: my nie dazvolim… A zahadčyk adździeła prapahandy i ahitacyi Savielij Paŭłaŭ paśla zakamanduje adpravić vypusknika žurfaka BDU na pravincyju. Darma što jon užo mieŭ pracu ŭ vydaviectvie «Biełaruskaja savieckaja encykłapiedyja». Što ž tyčycca mianie, dyk z časam ad Alesia Žuka zapatrabujuć zvolnić «hetaha nacyjanalista» z pracy.

Etnohaf i falkłaryst

Hienadź Kisialoŭ źmiaściŭ u svajoj knizie frahmienty tekstu Antona Łuckieviča ŭ 1977 hodzie. A praz hod ideałahičnuju dyviersiju ŭčyniŭ navukovy supracoŭnik Instututa mastactvaznaŭstva, etnahrafii i falkłoru Kastuś Ćvirka. Aha, toj samy paet, pierakładčyk Jana Čačota, Uładzisłava Syrakomli i hałoŭny redaktar «Biełaruskaha knihazboru».

Instytut vypuskaŭ tady šmattomnuju sieryju «Biełaruskaja narodnaja tvorčaść». U tomie «Viasielle: Abrad» K.Ćvirka apublikavaŭ artykuł «Słuckaje viasielle». Znoŭ-taki, artykuł jak artykuł, ale voś imia aŭtara… Jurka Listapad. Słucki paŭstaniec, emihrant, potym hałoŭny fihurant hučnaj palityčnaj spravy. Navat termin «listapadaŭščyna» byŭ…

Znoŭ pytańnie: a kudy hladzieli redaktary toma — člen-karespandent Vasil Bandarčyk i doktar fiłałohii Anatol Fiadosik? Niaŭžo słučak Bandarčyk nie čuŭ pra listapadaŭščynu?

Druhi ideałahičny dyviersant ź IMEF vykarystaŭ dla svajoj akcyi tom «Lehiendy i padańni» (1983).

Sustrakajem my pad numaram 282 padańnie «Kniaź Barys i čort». U kamientary spasyłačka: «Kryvič, 1923, № 3, s. 3 -4. Zap[isana] ad połackaha mieščanina Tarnoŭskaha». A časopis «Kryvič» chto vydavaŭ? I dzie?.. Abo voś jašče: «Ściapan i Viallana». Spasyłka na biełaruski kalandar na 1919 hod «Swajak». A hety kalandaryk chto vypuściŭ? Ci voś hetaje padańnie — «Sož i Dniapro» — chto zapisaŭ?..

Ludzi daśviedčanyja ŭśmichalisia i tłumačyli niedaśviedčanym: heta teksty Łastoŭskaha. Mienavita teksty. Bo Vacłaŭ Justynavič pačutyja siužety lehiendaŭ apracoŭvaŭ jak litaratar. U knihu «Lehiendy i padańni» jaho teksty trapili dziakujučy adnamu sa składalnikaŭ toma, Antonu Hurskamu. A redaktaram byŭ užo znajomy nam Anatol Fiadosik…

Nie «Tutejšyja», dyk «Na kućciu»

U 1982 hodzie adznačałasia 100-hodździe Janki Kupały. U vydaviectvie «Mastackaja litaratura» redakcyja krytyki i dramaturhii (voś takoje było spałučeńnie) rychtavała da vypusku zbornik. U jaho pavinna była — paśla dziesiacihodździaŭ zabarony — trapić i znakamitaja pjesa Pieśniara «Tutejšyja». I kali zdavałasia, što zbornik minuŭ usie rahatki, raptam razdaŭsia sihnał: stop! Darma zahadčyca redakcyi Viera Pałtaran adstojvała zbornik, darma dyrektar vydaviectva Michaś Dubianiecki abivaŭ parohi instancyj. Zabarona była kateharyčnaja.

Ale pakul instancyi zmahalisia z «Mastackaj litaraturaj», supracoŭnik redakcyi krytyki i dramaturhii Aleś Razanaŭ ukłaŭ zbornik Janki Kupały «Vyjdzi z sercam, jak z pachodniaj!..». Pradmovu da knihi napisaŭ Anatol Viarcinski. A vydała jaje «Junactva».

Układalnik źmiaściŭ tam usiaho niekalki vieršaŭ «savieckaha» Kupały. Zatoje ŭ knihu trapiła paema «Na Kućciu». Jaje, jak i pjesu «Tutejšyja», ciaham dziesiacihodździaŭ zabaraniali drukavać.

I Ściapan Aleksandrovič?

Uviesnu 1984 hoda ŭ redakcyju «LiMa» zavitaŭ šanoŭny hość — Ściapan Chusiejnavič Aleksandrovič. Prynios mašynapis artykuła «Nieviadomaja biełaruskaja kniha».

Rychtavaŭsia zvodny katałoh «Kniha Biełarusi, 1517 -1917». I voś u spratach znajšli nadrukavanuju jašče ŭ 1912 hodzie ŭ Pinsku knižačku niejkaha Arcioma Muzyki «Pryhody Tarasa i Panasa». Pra jaje i napisaŭ Ściapan Chusiejnavič.

Prafiesar Aleksandrovič adznačyŭ bahatuju leksiku apaviadańnia, žyvy, dynamičny styl i pastaviŭ pytańnie: chto aŭtar hetaha tvora? I vykazvaŭ takuju zdahadku: «Arciom Muzyka — heta, biassprečna, psieŭdanim niejkaha… zdolnaha biełaruskaha piśmieńnika, jaki dobra vałodaŭ piarom i… nie ŭpieršyniu vystupaŭ u druku». Litaraturaznaŭca hatovy byŭ by pryznać aŭtaram knižki Jakuba Kołasa, ale…

Praz kolki dzion paśla publikacyi ŭ redakcyju «LiMa» zavitaŭ druhi šanoŭny hość — Adam Maldzis. Jon pachvaliŭ publikacyju Ściapana Chusiejnaviča i taksama zadaŭ pytańnie: chto ž aŭtar hetaje knižački? Ja mieŭ adkaz: «Pan viedaje proźvišča hetaha aŭtara, bo panu viadomy inšy jaho psieŭdanim — Vłast». Adam Vosipavič na momant sumieŭsia. «Pan upeŭnieny ŭ hetym?» — «Jak u tym, što ciapier na dvare božy dzień».

Pra toje, što aŭtar «Pryhodaŭ Tarasa i Panasa» — Vacłaŭ Łastoŭski, jašče da publikacyi artykuła Aleksandroviča skazaŭ mnie Dubaviec. Jon čytaŭ hetuju maleńkuju apovieść u miunchienskim vydańni tvoraŭ Łastoŭskaha (1956), jakoje kantrabandaju trapiła ŭ BSSR.

…U 1986 hodzie zvodny katałoh «Kniha Biełarusi» vyjšaŭ z druku. U im niama navat zhadki pra «Karotkuju historyju Biełarusi», vydadzienuju ŭ 1910 h. pad šmat kamu viadomym psieŭdanimam «Vłast», ale zatoje pakazanyja «Pryhody Tarasa i Panasa», bo składalnikam katałohu byŭ nieviadomy psieŭdanim «Arciom Muzyka».

Kali nie praź dźviery, dyk praz akno

1987 hod. Druhi hod harabčoŭskaj pierabudovy. U Minsku pošapki: dazvolać ci nie? A praź niejki čas praniesłasia: nie dazvolili!..

CK KPB nie dazvoliŭ viečarynaj, a choć niejkim artykulčykam adznačyć 100-hodździe z dnia naradžeńnia Alesia Haruna.

Biedny Harun! U kancy 1940-ch Michaś Łarčanka sprabavaŭ jaho reabilitavać. Nie ŭdałosia. Dyk ža toje było za žyvym Stalinym, a ciapier nibyta ad Stalina admaŭlajucca… Nu, heta ŭ Maskvie, a tut, u Minsku, jašče zamarazki, ideałohijaj pa-raniejšamu kirujuć Savielij Paŭłaŭ dy Ivan Antanovič. Jany vyrašajuć, dazvolić ci nie.

I voś adnaho dnia ŭ mianie razdaŭsia zvanok: «Ty čytaŭ «Litieraturku»?

Maskoŭskaja «Litieraturnaja hazieta» 8 krasavika 1987 h. mieła siarod biełaruskaj intelihiencyi vialiki pośpiech. Niahledziačy na zabaronu CK KPB, Viačasłaŭ Rahojša apublikavaŭ u joj artykuł «Sud́ba poeta: K stoletiju so dnia roždienija Alesia Haruna», a pad artykułam — u pierakładzie Branisłava Sprynčana (!) — try vieršy Haruna. Małajčyna Rahojša, małajčyna Sprynčan, — kazali adny, a inšyja dadavali: małajčyna Anatol Kazłovič. Bo za publikacyjaj stajała i nievidočnaja čytačam postać tahačasnaha karespandenta «Litieraturnoj haziety» ŭ Biełarusi.

Voś i majecie, hramadzianie z «čyrvonaha doma»: nie chacieli puskać Haruna praź dźviery, dyk jon viarnuŭsia praz akno.

Z hetaje publikacyi i pačałosia adkrytaje viartańnie «zabaronienych» imionaŭ i tvoraŭ.

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0