Kali my byli dziećmi, leta ciahnułasia cełuju viečnaść, a ŭ stałym vieku my zanadta vostra adčuvajem jaho mimalotnaść. Čamu tak adbyvajecca i ci možna «zapavolić» čas?
Jak piša partał Popular Science, navukoŭcy hadami sprabujuć zrazumieć, čamu naša ŭsprymańnie času źmianiajecca z uzrostam. Pavodle daśledavańniaŭ doktara Marka Vitmana ź Instytuta psichałohii i psichičnaha zdaroŭja (Frajburh, Hiermanija), adkaz kryjecca ŭ miechanizmach pamiaci: a mienavita ŭ tym, jakija momanty zastajucca z nami, a jakija — niezvarotna źnikajuć. Novy dośvied — usio pieršaje, niečakanaje, toje, što zaśpieła mozh źnianacku — maje bolš za ŭsio šancaŭ zamacavacca.
«U dziacinstvie ŭsio zdajecca novym: pieršaja pajezdka na poni, pieršy pachod u cyrk, pieršy adpačynak na mory. Usio — u pieršy raz. Mienavita heta prymušaje nas zachoŭvać uspaminy jak niešta asablivaje», — tłumačyć Vitman.
Da taho ž, jak davodzić daśledčyk, mozh dziciaci znachodzicca ŭ stanie pastajannaha raźvićcia. Psichičnyja i fizičnyja źmieny adbyvajucca tak intensiŭna, što kožny hod čałaviek litaralna adčuvaje siabie novaj asobaj. Heta stvaraje dadatkovy płast «padziejnaści» ŭ pamiaci.
Čamu ŭ darosłych čas paskarajecca?
Adno z samych papularnych tłumačeńniaŭ — teoryja praporcyj: hod dla piacihadovaha dziciaci składaje piatuju častku ŭsiaho žyćcia, tady jak dla 50‑hadovaha — heta tolki adna piacidziasiataja. Choć Vitman pryznaje papularnaść hetaj teoryi, jon sumniavajecca, što čałaviečaje ŭsprymańnie času padparadkoŭvajecca čystaj matematycy.
Na dumku Vitmana, sapraŭdnaja pryčyna paskareńnia času ŭ darosłych — rucina i stabilizacyja. Kali śviet stanovicca pradkazalnym, mozh pierachodzić u režym «enierhaźbieražeńnia». Jon bolš nie fiksuje kožny dzień jak niešta asablivaje. U vyniku, kali my azirajemsia na minułaje leta, nam niama za što začapicca: adnolkavyja pracoŭnyja budni źlivajucca ŭ adzin karotki adrezak.
Ale navizna — heta tolki častka karciny. Novyja daśledavańni Vitmana pakazvajuć na jašče adzin faktar, jaki ździviŭ navat jaho samoha. Vučony razam z kalehami adsočvaŭ pamiać i ŭsprymańnie času ŭ darosłych va ŭzroście ad 20 da 90 hadoŭ. Vynik byŭ niečakanym: pažyłyja ludzi nie apisvali svaje ŭspaminy ab značnych padziejach jak ćmianyja ci słabyja. Naadvarot, zachavanyja momanty zdavalisia im bolš nasyčanymi i emacyjnymi, čym maładym ludziam.
Adnak paharšałasia niešta bolš tonkaje: zdolnaść mozhu fiksavać štodzionnuju rucinu — tyja nieprykmietnyja drobiazi, ź jakich składajecca zvyčajny dzień. Vitman źviazvaje heta z kahnityŭnym zhasańniem, jakoje moža pačynacca ŭžo paśla tryccaci hadoŭ.
«Z 30 hadoŭ my ŭžo nazirajem lohki spad, u 50 i 60 jon paskarajecca, a ŭ vielmi stałym uzroście adbyvajecca rezki abryŭ. I heta, padobna, naŭprost kareluje z adčuvańniem, što apošnija dziesiać hadoŭ pralacieli jak adno imhnieńnie», — kaža Vitman.
Jak zrabić leta daŭžejšym?
Choć my i nie možam spynić čas, my možam paŭpłyvać na toje, jak my jaho ŭsprymajem. Vitman raić šukać novyja ŭražańni, naviedvać novyja miescy i znajomicca z novymi ludźmi. Navat drobnyja źmieny ŭ zvykłym raskładzie majuć značeńnie.
Jon taksama rekamienduje zastavacca fizična aktyŭnymi, padtrymlivać sacyjalnyja suviazi i stavić pierad rozumam novyja vykliki. Heta tyja samyja zvyčki, jakija dapamahajuć adsunuć kahnityŭnyja źmieny ŭ starejšym uzroście.
Adnak Vitman pieraścierahaje ad taho, kab pieratvarać svoj kalandar u biaskoncy śpis «novych spraŭ» u sprobie spynić čas.
«Časta ludzi dumajuć, što pavinny zapoŭnić svaje suboty mnostvam spraŭ. Ale pakolki vy budziecie zanadta zasiarodžanyja na hrafiku, čas znoŭ pralacić niezaŭvažna. Zamiest hetaha pasprabujcie pražyć svaju subotniuju ranicu. Pačnicie dzień biez płanaŭ. Prysłuchajciesia da taho, jak vy siabie adčuvajecie, čaho chočacie, i budźcie adkrytymi da ŭsiaho, što pryjdzie», — davodzić vučony.
Narešcie, Vitman raić puskać u žyćcio emocyi, jakija jon nazyvaje «klejem dla pamiaci». Padziei, afarbavanyja mocnymi pačućciami — radaściu, zachapleńniem ci navat chvalavańniem — zastajucca z nami na ŭsio žyćcio, robiačy jaho subjektyŭna bolš praciahłym i nasyčanym.
Choć my nie možam viarnuć dziacinstva, u našaj uładzie zrabić tak, kab kožnaje nastupnaje leta nie pralacieła jak adno imhnieńnie, a zastałosia ŭ pamiaci jak doŭhaja i jarkaja historyja.
Kamientary