«Nastalhija pa Biełarusi — heta samaja strašnaja chvaroba, jakuju ja pieražyŭ» — hutarka ź Zianonam Paźniakom

Zianon Paźniak — fihura davoli supiarečlivaja. Z adnaho boku, jon byŭ simvałam biełaruskaha adradžeńnia i baraćby suprać palityčnych represij, vyklikaŭ zachapleńnie i natchniaŭ u 1990-ja hady mnohich biełarusaŭ. Z druhoha boku, siońnia šmat chto kaža pra jaho z rasčaravańniem, a jaho pavučańni i abvinavaŭčaja rytoryka za ŭsio i ŭsich mnohich razdražniaje. Tym nie mienš, jak by chto ni staviŭsia da jaho, Zianon Paźniak — heta čałaviek-lehienda dla Biełarusi. «Biełaruski partyzan» pahavaryŭ z palitykam pra jaho ambicyi, žančyn u palitycy, hiejaŭ i nastalhiju pa Biełarusi.

Pavialičyć

«Biełaruski partyzan» sustreŭsia ź Zianonam Stanisłavavičam paśla prezientacyi prahramy «Volnaja Biełaruś» u Vilni. Charyzmatyčny i ŭpeŭnieny ŭ sabie, jon u svaje 73 hady ŭmieła trymaje aŭdytoryju i, zdajecca, maje adkaz na luboje niajomkaje pytańnie.

— Kanstytucyja «Volnaj Biełarusi» napisana, jaki nastupny krok? Vy praŭda spadziajaciesia, što biełarusy zmohuć samaarhanizavacca, jak kaliści stvaraŭsia «Narodny front»?

— Dla taho, kab hetuju Kanstytucyju było kamu ažyćciaŭlać, patrebny asiarodak, treba, kab źjaviŭsia ruch. Samy nadziejny sposab — samaarhanizacyja. Pratesty suprać dekreta №3 pakazali, što narod pierastaje bajacca, ludzi vychodziać na płošču, pakazvajuć svaje pačućci, vykazvajuć dumki. Im tolki brakuje arhanizacyi. Biezumoŭna, heta tolki pačatak, ale heta ŭžo pieršy zvanočak, što hramadstva śpieje, kab niešta rabić, nie tolki pakazvać svaje pačućci.

Prahrama «Volnaja Biełaruś» dobraja dla ŭsioj nacyi. Kab jaje ažyćciaŭlać, treba pačynać zmahacca z hetym režymam, za svaje pravy, svaju pracu, svoj honar. Siarod ludziej, jakich abazvali darmajedami, šmat prostych ludziej, ale jość i tyja, chto moh by heta rabić. Dumaju, navat prostaje źjaŭleńnie hetaj prahramy budzie stymulavać źjaŭleńnie takich dumak — jak samaarhanizavacca hramadstvu, stvarać supołki, naładžvać kantakty, raspaŭsiudžvać infarmacyju, abmieńvacca dumkami. Tak vyrastaje hramadzianskaja supolnaść.

Ci atrymajecca takaja samaarhanizacyja, jak u 1980-ja hady, kali zaradžaŭsia «Narodny Front», — pahladzim, ale padstavy dla hetaha ŭžo jość. Kali taki ruch nie źjavicca, nacyja pastavicca da prahramy indyfierentna, to Biełaruś tak i zastaniecca ŭ bałocie. Sama prahrama nie źniknie, jana zastaniecca na budučyniu, ale čym chutčej jana pačnie realizoŭvacca, tym lepš.

— Vy i raniej pisali kancepcyi, ciapier vystupili inicyjataram prahramy «Volnaja Biełaruś». Z ranhu realnych palitykaŭ vy pierajšli ŭ ekśpierty?

— Heta pamyłkovaje mierkavańnie, što ja ciapier vystupaju bolš jak ekśpiert. Choć ja pajechaŭ u emihracyju, ja zastavaŭsia i zastajusia da siońniašniaha dnia kiraŭnikom Kansiervatyŭna-Chryścijanskaj partyi-BNF. Ja zajmajusia arhanizacyjnaj pracaj. Mnohaje, što robicca partyjaj, nie abnarodujecca, schavana, tamu što situacyja ŭ krainie takaja, ale vynik našaj dziejnaści jość. Uziać chacia b Kurapaty, jakija daŭno b źniščyli. A tak — isnuje narodny miemaryjał, stvorany partyjaj. I nie tolki heta. Maje idei žyvuć. Jak kiraŭnik, ja biaru aktyŭny ŭdzieł u palityčnym žyćci. Ja atrymlivaju ŭsiu infarmacyju pra situacyju ŭ Biełarusi ź pieršych ruk, časta pryjazdžaju ŭ Jeŭropu, navat Sojm partyi pravodziŭ u Varšavie. Tamu ja palityku nie kidaŭ i palitykam źjaŭlajusia.

Ja byŭ kiraŭnikom deputackaj apazicyi Viarchoŭnaha Savieta, pad maim kiraŭnictvam byli stvorany i pryniaty dziasiatki zakonaŭ. Ja maju dośvied zakanadaŭčaj dziejnaści. Stvaralniki prahramy «Volnaja Biełaruś» taksama majuć taki dośvied. Naprykład, Lavon Barščeŭski ŭ 1990-ch napisaŭ asnovu biełaruskaha zakona ab hramadzianstvie, jaki byŭ potym pryniaty ŭ našaj krainie.

Tak, ja pravodžu ekśpiertny analiz padziej, jakija adbyvajucca, tamu što ja, jak palityk, vałodaju situacyjaj. Naprykład, jašče da vajny va Ukrainie ja pisaŭ i papiaredžvaŭ ukraincaŭ, što budzie vajna z Rasijaj. Ja praanalizavaŭ situacyju, zaklikaŭ rychtavacca. Taki ž scenar rychtujecca i dla Biełarusi, pryčym daŭno. Jak tolki padvierniecca vypadak — hety scenar budzie ažyćcioŭleny, jak i z Ukrainaj. Ja prosta dobra viedaju maskoŭskuju palityku, hetych ludziej va ŭładzie. Jak pačniecca akupacyja Biełarusi — pa krymskim abo danbaskim scenary — składana skazać. Prarasijskija arhanizacyi ŭ Biełarusi buduć jak pryjomnyja struktury dla ruskaha desantu. Treba rychtavacca da realnaj vajny, jakaja moža pačacca. Heta nie ŭkładajecca ŭ hałovach biełarusaŭ, jakija pryvykli, što ŭsio cicha-spakojna, ale realnaść takaja, što ŭkrainski scenar moža paŭtarycca i ŭ nas, i naša budučynia budzie zaležać ad taho, ci akažam my supraciŭ. Tut užo buduć dziejničać mižnarodnyja zakony. Kali my akažam supraciŭ, mižnarodnaja supolnaść pryznaje heta akupacyjaj. Kali supracivu nie budzie, značyć, budzie jak z Krymam, navat horš, — dobraachvotnaje abjadnańnie dvuch brackich narodaŭ.

— Z taho času, jak vy źjechali ŭ emihracyju, vyrasła novaje pakaleńnie biełarusaŭ, dla jakoha vy, chutčej, histaryčnaja fihura, čym realny palityk. Ci jość u vas palityčnyja ambicyi, źviazanyja ź Biełaruśsiu?

— Ludzi, jakija majuć ambicyi, asabliva vialikija, časta majuć adzin niedachop — im ciažka sumiaścić hetyja ambicyi z realnaściu. Ja ŭ hetym sensie vielmi ćviaroza hladžu na ŭsiu situacyju, i mnoj ruchajuć nie stolki ambicyi, kolki abaviazki. Kali b ciapier u Biełarusi pačalisia niejkija pieramieny, viadoma, ja b padpisaŭsia. U mianie ŭsio ŭ paradku z hałavoj i ciełam. U našym hramadstvie jość stereatypy — čałaviek u 70 hadoŭ ličycca ŭžo starym. Na Zachadzie zusim pa-inšamu: Šymon Pieres staŭ prezidentam Izraila ŭ 83 hady, Donald Tramp staŭ prezidentam ZŠA ŭ 70 hadoŭ. Kali jość dośvied i mazhi, to heta toje, što treba dla palityki.

Kali situacyja budzie patrabavać majho ŭdziełu, viadoma, ja budu ŭdzielničać u palityčnym žyćci Biełarusi. Adchileńnie było b niapravilnym. Viadoma, ja razumieju ŭsie składanaści, jakija mohuć źjavicca, ale ja pamiataju 1980—90-ja hady, hety ŭzdym: kali jon pačaŭsia, jaho nie spynić. U nas tolki pieršyja zvanočki, ale jany śviedčać ab tym, što ludzi abudžajucca.

— Vy davoli rezka krytykujecie biełaruskuju apazicyju, mnohich nazyvajecie ahientami KDB. A ci možacie nazvać kahości na biełaruskim palityčnym poli, kamu vy impanujecie?

— Ja staŭlusia ciarpima da ludziej, jakija ŭpadajuć u palityčnyja krajnaści, tamu što palityka heta takaja sprava: adny dziejničajuć z pryncypaŭ i ich nie mianiajuć, druhija mohuć pryncypy mianiać, i nie zaŭsiody tolki sa škurnych intaresaŭ. Jość, viadoma, i vorahi, jakija buduć škodzić uvieś čas. A jość ludzi, jakija, kali traplajuć u inšyja abstaviny, buduć pracavać na dziaržavu. Tamu admaŭlać mnohich ludziej ja b nie staŭ tak kateharyčna. Mnohija ludzi, jakija na kručku ŭ śpiecsłužbaŭ, supracoŭničajuć z KDB, u toj ža čas — patryjoty Biełarusi. Jany sprabujuć sumiaścić u sabie hetyja dźvie roli. Pry takim režymie aktyŭnaja ich niehatyŭnaja častka, tamu što režym — antybiełaruski. Ale kali źmienicca situacyja, źmienicca režym, pryjdzie demakratyja, hetyja ludzi nikudy nie padzienucca, jany buduć pracavać na biełaruskuju dziaržavu, biełaruskuju demakratyju. Razam z tym pavinna być lustracyja, tamu što hetym ludziam nie budzie 100% davieru. Ale ich nielha adkidać, čałavieka treba šanavać. Barščeŭski — heta čałaviek, jaki vystupaŭ kaliści suprać mianie, raskołvaŭ Narodny Front. Ale ja zaprasiŭ jaho jak adnaho z aŭtaraŭ prahramy «Volnaja Biełaruś», tamu što viedaju jaho intelekt i mahčymaści. Palityka takaja reč, što jana patrabuje vykarystoŭvać mahčymaści čałavieka tam, dzie jany mohuć pajści na karyść krainie, demakratyi, naroda.

Ale jość ludzi, na jakich niama dzie klajma stavić. Tamu vyłučyć kahości ja nie mahu, mahu tolki nazvać ludziej sa svajoj partyi, jakich vielmi pavažaju. Heta ŭžo staraja hvardyja.

Jość ža roznaja palityka. Chadzić pa vulicach, pravodzić mitynhi, stajać na pikietach, pratestavać, damaloŭvać drot na hrafici — heta taksama palityka. Ale heta, chutčej, palityčnaja dziejnaść, palityka dapamožnaha kštałtu. Heta nie toj uzrovień, kab stać sapraŭdnym palitykam. Ludzi, jakija hetym zajmajucca, taksama patrebnyja, ale dalej jany nie pojduć, heta ich stol. Dla vialikaj palityki treba mieć adukacyju. Mnohich biełaruskich aktyvistaŭ sapsavali tym, što haniali ich pa vulicach, kidali ŭ turmy, i jany nie mieli mahčymaści atrymać dobruju adukacyju.

— Biełaruskaja žanočaja liha na čale ź Ninaj Stužynskaj stvaraje biełaruskuju žanočuju partyju. Ci jość miesca biełaruskam u palitycy?

— Nie treba žančynam hetym zajmacca. Heta absalutny marhinalizm, jaki pryviadzie da taho, što i na Zachadzie — fieminizmu i pałavoj nianaviści.

— Heta značyć, žančynam nielha zajmacca palitykaj?

— Kali jość zdolnaści — čamu nie? U palitycy niama paniaćcia połu, jak na vajnie. Uspomnim chacia b Marharet Tetčer, Anhiełu Mierkiel. Ale zacyklivacca na pałavoj prykmiecie, davać ŭstanoŭku — pabolš žančyn u palitycy, heta ŭžo hłupstva. Kali ŭ žančyny jość zdolnaści, jana prabjecca, tut poł nie važny. A fieminizm — heta absalutny marhinalizm. Na Zachadzie ličacca ź fieministkami, bo palitykam patrebnyja ich hałasy. Ale heta absalutna marhinalnaja źjava, jakaja ŭ rešcie rešt pryvodzić da pałavoj nianaviści ŭ roznych formach, u tym liku ahresiŭnych. Pryvodzić da źmieny kaštoŭnaściaŭ: hałoŭnym stanovicca nie siamja i maciarynstva, a seks. U žanočych partyjach zvyčajna źbirajucca pakryŭdžanyja, azłoblenyja žančyny. A palityka — reč surjoznaja. Buduć potym pisać knižki «Jak stać ściervaj».

Žanočaja partyja ŭ Biełarusi… Nu i čym jany tam buduć zajmacca? Toje, što jany zadumali, absalutna nie treba, heta pamyłkovy šlach dapamohi našaj krainie, jaki ni da čaho dobraha nie pryviadzie.

U nas takaja kultura. Treba zychodzić z adzinstva čałaviectva, supolnaści mužčyny i žančyny. U ich roznaja pryroda, a značyć — roznyja mahčymaści. Pa našaj, jeŭrapiejskaj etycy da žančyny pavinna być admysłovaje staŭleńnie, jaje treba abierahać, joj treba stvarać umovy, tamu što ad jaje zaležyć budučynia čałaviectva, jana praciahvaje čałaviečy rod. Ad jaje zaležyć siamiejny ład. Heta vielmi važna. Tamu dziaržava heta pavinna praduhledžvać. My ŭ svajoj prahramie praduhledžvajem, što, kali žančyna vychoŭvaje troch dziaciej, jana atrymlivaje siaredniedziaržaŭnuju piensiju. 

Heta rasceńvajecca jak praca: vychavańnie dziciaci, chatniaja haspadarka — heta ciažkaja praca. A pa Łukašenku vychodzić, što jana — darmajed. Naš padychod pojdzie na karyść hramadstvu. Kali žančyna vymušana iści pracavać, heta adbivajecca i na vychavańni, i na kolkaści dziaciej.

Žančyny pavinny dumać pra heta, a nie chapać libieralnyja marhinalnyja psieŭdarevalucyjnyja idei. Na Zachadzie heta skončyłasia kryzisam. Žančynu panizili ad žančyny-maci, jakuju pavažajuć i šanujuć, da seksualnaha abjekta.

Čałaviek — madel suśvietu, jon pavinien myślić vysokimi ideałami, a nie «nižej za pojas», bo ŭ takim vypadku jon prosta nie raźvivajecca. Usie hetyja zachodnija kaštoŭnaści apuścili žančynu, faktyčna jaje traktujuć jak nacyjanalnuju mienšaść. Chto maje pryvilei ŭ Amierycy? Homaseksualisty, roznyja nacyjanalnyja mienšaści, žančyny. Niekatoryja sudziacca, bo ich dyskryminujuć i nie biaruć na pracu nibyta z-za połu. Stvorana abstanoŭka, jakaja razvalvaje adzinstva mužčyny i žančyny, ja ŭžo nie kažu pra siamju. A jany pavinny adno adnaho dapaŭniać. Dadzienaje Boham ludziam, mužčynu i žančynie, ščaście — heta luboŭ, siamja, bo da hetaha ludzi i imknucca. Heta hałoŭnaje. Kali hetaha niama, to žyćcio robicca ciažkim. Možna być sto razoŭ paśpiachovym u biznesie, pracy, a kali žančyna ŭ hroš nie stavić, to ščaścia nie budzie. Takija kaštoŭnaści pierakulilisia dahary nahami na Zachadzie. Nam nie treba paŭtarać hetych pamyłak, tamu što my majem vialiki kulturny i histaryčny dośvied VKŁ, dzie žančyna była praktyčna naroŭni z mužčynam. Tolki ŭ siamji jana adyhryvaje važniejšuju rolu.

Prynižeńnie čałavieka dobra bačna pa jaho leksicy. Kali čałaviek pačynaje ŭžyvać hrubyja słovy, maciuki, značyć, u jaho nie ŭ paradku z kulturaj. Heta pieršaja prykmieta. U nas u 1950-ch hadach, kali ja chadziŭ u škołu, chłopcy mahli niešta skazać matam, ale jak tolki źjaŭlajecca dziaŭčyna — aŭtamatyčna, navat biez papiaredžańnia, nichto nie skaža brudnaha słova, bo kultura była ŭ kryvi. Nielha było. A kali niechta i kazaŭ, jamu tut ža rabili zaŭvahu: ty što heta pierad dziaŭčynaj kažaš? Siońnia kultura krytyčna pajšła ŭniz. Vyjaviłasia heta ŭ niepavazie da žančyny. Pry žančynie ciapier što chočuć havorać.

— U prahramie «Volnaja Biełaruś» vy napisali błok, pryśviečany siamji i siamiejnym kaštoŭnaściam. U hetym raździele praduhledžvajecca zakon «ab abaronie pryrody čałavieka». Što prapanujecie rabić z hiejami i leśbijankami?

— Nie prapahandavać takija adnosiny. Heta adchileńnie. U epochu internetu ŭ ich źjaviłasia bolš mahčymaściaŭ, jany źbirajucca miljonami z usiaho śvietu, stvarajuć ŭražańnie siły. Heta vielmi ahresiŭnyja, kateharyčna nieciarpimaja źjava. Pa adzinočcy jany dobryja ludzi, ale kali ich dziasiatki, sotni, jany pačynajuć siabie pa-inšamu pavodzić. Sadom i hamora — heta nie bajki, faktyčna čałaviectva moža dehradavać.

— Jakija ŭ vas adnosiny ź biełaruskaj dyjasparaj u ZŠA?

— Ja pryncypova nie ŭ adnu arhanizacyju nie ŭvachodžu, ale ja ŭsim dapamahaju, usiudy prysutničaju. Hałoŭnaje — partyja, Biełaruś. Mnie prapanoŭvali ŭvajści ŭ radu BNR, ale ličycca i ničoha tołkam nie rabić… Ja paličyŭ heta nie patrebnym. Ale ja jezdžu pa dyjasparach, byvaju i ŭ Kanadzie, vystupaju, dapamahaju, daju parady, kali da mianie źviartajucca. Moj status za miažoj daje mnie mahčymaść być nad usimi, i kali, naprykład, dźvie arhanizacyi pasvaracca, ja siabruju z usimi, bo jany biełarusy. Tak ja bolš dapamahu dyjaspary, čym ja ŭvajšoŭ by ŭ adnu z arhanizacyj.

— U vas byvaje nastalhija pa Biełarusi?

— Heta samaja strašnaja chvaroba, jakuju ja pieražyŭ. Kali nastalhuješ — ty ŭvieś u minułym, nastalhija ciabie voś tak krucić, balić usio cieła, duša. Tolki toj, chto pieražyvaŭ nastalhiju, razumieje, jak balić duša — jana pieratvarajecca ŭ ruiny. Heta, viadoma, niemahčyma apisać. Nastolki heta ciažka. Maja žonka taksama heta vostra pieražyła.

Hady try-čatyry trymaje. Vielmi mocna. Ale potym prachodzić. Tupieje vastrynia. Ja 20 hadoŭ užo pražyŭ u emihracyi — užo lahčej. Praŭda, jość rečy, na jakija ja nie mahu hladzieć, mianie čaplaje za serca. Naprykład, fatahrafii maci, miescaŭ, dzie ja byŭ, biełaruskaj pryrody. Jość u Biblii takoje: idzi napierad, a kali budzieš usio aziracca nazad, pieratvoryšsia ŭ salany słup. Minułaje treba pamiatać, ale nie varta im žyć.

• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0
• 0