«Усе, хто хацеў, працу знайшлі». Як жывуць беларускія айцішнікі ў Латвіі
Devby.io паразмаўляў з нашымі суайчыннікамі, якія жывуць у гэтай краіне.
Айцішніка, які пераехаў у Латвію пасля 2020 года, Devby.io папрасіў ацаніць рынак працы ў цэлым і ІТ-галіну ў прыватнасці.
— Беларускія эмігранты — вельмі розныя. Сярод іх ёсць алкаголікі, тыя, хто адбываў пакаранне, ёсць людзі з кучай жыццёвых праблем, ёсць людзі з інваліднасцю, пажылыя, ёсць дзяўчаты, якія выйшлі замуж, ёсць айцішнікі, фермеры, ёсць адзін вельмі вядомы блогер-механізатар, мастакі, бізнесмены, навукоўцы з Акадэміі навук. Вельмі складана абагульніць, наколькі добра ці дрэнна яны сябе адчуваюць на латвійскім рынку працы.
Рынак працы ў Латвіі ў цэлым невялікі: па канкрэтнай спецыяльнасці можа быць выбар усяго з двух-чатырох прадпрыемстваў, а можа не быць яго ўвогуле. Але людзей не хапае, і, здаецца, усе, хто хацеў, працу знайшлі. Магчыма, не па прафесіі, магчыма, з меншым заробкам (хоць заробкі нармальныя), але знайсці працу можна.
Як айцішнік я магу расказаць пра сваю галіну. У краінах Балтыі вельмі развітая сфера банкаўскага праграмнага забеспячэння, тут шмат міжнародных кампаній, у тым ліку банкаў. Заробкі добрыя: напрыклад, бізнэс-аналітык у сярэднім атрымлівае 3—4 тысячы еўра брута (адніміце траціну на падаткі). Я сам працую ў міжнароднай кампаніі, якая стварае розныя прадукты, пры гэтым маё падраздзяленне спецыялізуецца на распрацоўцы ПЗ для апрацоўкі карткавых плацяжоў.
Да нядаўняга часу быў вялікі выбар вакансій. Я сам двойчы мяняў працу, і абодва разы пошук займаў не больш за месяц. Праўда, апошні раз гэта было даўно — у 2021 годзе. Тым не менш да гэтага года крызіс у галіне не адчуваўся: пра скарачэнні або замарожванне заробкаў я не чуў, наадварот, зарплаты раслі на 6—10% у год (хоць пасля вялікай інфляцыі 2022 года яны так і не вярнуліся да ўзроўню 2021 года ў рэальным выражэнні).
А вось у 2026 годзе праз ШІ усё прасела. Кампаніі не ведаюць, якая будучыня іх чакае, таму стрымліваюць набор новых супрацоўнікаў і рост заробкаў. Прычым гэта тычыцца нават тых ШІ-спецыяльнасцяў, на якія штучны інтэлект ніяк не ўплывае.
— Калі б мне цяпер давялося шукаць працу, было б няпроста. Магчыма, давялося б ахвяраваць заробкам або паехаць у іншую краіну ЕС — тую ж Польшчу ці Літву, дзе рынак большы.
Але тут праблема не ў Латвіі — проста ў свеце цяпер такая сітуацыя. Усе думаюць, як перабудаваць свае кампаніі, каб інтэграваць ШІ у працэсы. Пакуль не зразумеюць, як гэта зрабіць, і не знойдуць інвестыцыі, найм не адновіцца. Трэба, каб бурбалка ШІ лопнула і з'явілася рэальнае разуменне сітуацыі.
На іншыя прафесіі вайна і санкцыі ўплываюць значна больш, чым ШІ. Транзіт і гандаль па напрамках поўнач — поўдзень, захад — усход былі аднымі з найважнейшых кірункаў эканомікі краін Балтыі. З пачаткам вайны іх больш няма. З-за гэтага рост эканомікі запаволіўся, цэны на многія тавары выраслі, у выніку пакутуюць галіны, на якія раней ішлі заробкі ад гандлю і транзіту.
Рэстараны, будаўніцтва, нават праект Rail Baltica і нацыянальная авіякампанія airBaltic знаходзяцца ў крызісе, бо разлічвалі на пасажырапаток з Беларусі і Расіі. У той жа час расце абаронная прамысловасць.
Што да мігрантаў з Беларусі, то ў многіх выпадках яны не маюць выбару. Латвія — не Польшча (зусім іншая мова, меншы рынак), беларусы ў большасці сваёй ехалі сюды не на заробкі, а каб забяспечыць асабістую бяспеку для сябе і сваёй сям'і.
«У грамадстве высокая нецярпімасць да мігрантаў у цэлым»
Вось што расказвае чытач-праграміст, які пераехаў у Латвію ў 2018 годзе:
— У Латвіі сапраўды асаблівая сітуацыя: ёсць абмежаванні на набыццё нерухомасці грамадзянамі Расіі і Беларусі, ёсць цяжкасці з банкаўскімі рахункамі.
У той жа час з легалізацыяй усё даволі стандартна. У новых мігрантаў самая вялікая складанасць — першапачаткова трапіць у Латвію: кампаніі больш не разглядаюць рэлакацыю грамадзян РБ або РФ. А ў тых, хто ўехаў па Blue Card паміж 2020 і 2022 гадамі, усё даволі гладка. Яны працягваюць жыць і працаваць. Пасля пяці гадоў легальнай працы і паспяховага экзамену па латышскай мове на ўзроўні А2 ты пераходзіш у статус уладальніка ПМЖ, і гэта вырашае твае праблемы з легалізацыяй прыкладна назаўжды.
Яшчэ праз пяць гадоў пры жаданні здаеш экзамен на натуралізацыю (мову ўжо трэба ведаць на ўзроўні B1) і чакаеш рашэння аб грамадзянстве — да аднаго года. Жывых прыкладаў у маім коле пакуль няма: яшчэ ніхто не дасягнуў другой пяцігадовай адзнакі.
Гісторыя з мовай дваістая да непрыстойнасці. З аднаго боку, можна спакойна жыць у Латвіі без латышскай — дастаткова англійскай і рускай. Але калі ў цябе ёсць дзеці, трэба выбіраць: альбо ідзеш у бок глыбокага пагружэння, альбо шукаеш больш дарагія варыянты адукацыі.
У момант пераезду мой старэйшы сын заканчваў школу, і падрыхтаваць яго да паступлення ў ВНУ на латышскай было немагчыма, таму спачатку ён пайшоў у платны каледж, дзе навучанне было на англійскай і рускай. А вышэйшую адукацыю ён атрымліваў у іншай еўрапейскай краіне.
А малодшае дзіця нарадзілася ў Латвіі, і пасля дзіцячага садка яно абсалютна гатовае да школы. Яно размаўляе па-латышску як латыш, хоць ні мы з жонкай, ні наша няня не размаўляем па-латышску. І вось для яго адукацыі я тут бачу фантастычныя магчымасці: сын бясплатна ходзіць у спартыўную школу і на мноства гурткоў, хоць мы жывём не ў Рызе.
Так, латышская мова вельмі складаная, але тут столькі падручнікаў, курсаў, YouTube-каналаў, што здаць экзамен А2 нескладана. Я вылучыў на вывучэнне мовы тры месяцы: займаўся кожны дзень ад двух да васьмі гадзін (у выхадныя) і здаў экзамен з першага разу з вялікім запасам.
Вядома, стаўленне да рускамоўных моцна змянілася, але гэта адбылося не толькі ў Латвіі.
У 2018 годзе тут былі рускія школы, гэта была настолькі рускамоўная краіна, што я адчуваў сябе прыкладна гэтак жа, як у Мінску. Зрэшты, і цяпер я адчуваю сябе нядрэнна.
Але так, ёсць рэчы, якія нам не падабаюцца. Не падабаецца антымігранцкая палітыка, прычым не толькі ў дачыненні да рускамоўных, але і да тых, хто прыехаў здалёк.
Тое, што я бачу ў дачыненні да людзей з больш смуглай знешнасцю, лічу непрымальным для Еўропы. Парадаксальным чынам гэта некалькі абараняе рускамоўных мігрантаў.
У мяне ёсць сяброўка-латышка, з якой мы разам выгульваем сабак. Яна кажа, што цяпер у грамадстве высокая нецярпімасць да мігрантаў у цэлым, асабліва да прыезджых з Індыі і іншых азіяцкіх краін. Яны настолькі прыкметныя на вуліцах і жыхары так востра на іх рэагуюць, што раптам палюбілі людзей славянскай знешнасці.
Таму, як кажа мая сяброўка, «усё нармальна, вы ўжо — нашы, а вось гэтыя нам не падабаюцца».
З'язджаць мы пакуль не плануем: быт наладжаны, з працай усё нядрэнна. Хоць старэйшы сын будзе будаваць кар'еру за межамі Латвіі.
«Калі б у мяне не было еўрапейскага пашпарта, мы б не маглі тут жыць»
А вось што расказвае сузаснавальнік EPAM Леанід Лознер, які жыве ў Латвіі амаль шэсць гадоў.
— Яшчэ ў 2012 годзе мы набылі зямельны ўчастак побач з горадам Цэсіс. Гэта сэрца Латвіі, вакол — нацыянальны парк Гаўя, вельмі прыгожае месца.
Тут ёсць прыгожы экалагічны пасёлак Аматцыемс, які задумаў латвійскі бізнесмен у той добры перыяд, калі Латвія была дастаткова прыязнай да рускамоўных прыезджых і актыўна прадавала ім ДНЖ. Уладальнікам нерухомасці яна выдавала дакументы на пяць гадоў, а потым працягвала іх бясконца.
За гэты час мы пабудавалі тут дом. Спачатку ездзілі сюды як на дачу, а ў снежні 2020 года пераехалі. Вырашылі, што лепш паглядзім збоку, як хутка радзіма вернецца да спакойнага стану. Да гэтага часу яшчэ чакаем.
— Як за апошнія гады ў Латвіі змянілася стаўленне да вас асабіста і да рускамоўных мігрантаў у цэлым?
З боку дзяржавы стала значна складаней. Многія людзі, з якімі я меў зносіны пасля 2020 года, ужо не ў Латвіі. Мае айцішныя сябры жывуць пераважна ў Польшчы або на Кіпры. Некаторыя застаюцца ў Латвіі, але ўжо задумваюцца.
Калі б у мяне не было еўрапейскага (партугальскага) пашпарта, мы б не маглі тут жыць.
У нашым пасёлку першыя змены сталі прыкметныя яшчэ ў 2014 годзе: перасталі з'яўляцца новыя расійскія пакупнікі, бо Латвія ўзмацніла правілы ў сферы нерухомасці. Тады гэта тычылася толькі расіян, а з 2022 года — і беларусаў.
Але мы ўжо ўбудаваліся ў гэтае жыццё. Прырода тут падобная да Браслаўшчыны або Нарачанскага краю — маіх любімых мясцін у Беларусі. У гэтым сэнсе я адчуваю сябе як дома. Культурнае асяроддзе таксама дастаткова мне блізкае. Але латышскую мову я так і не вывучыў, бо ўсё яшчэ спадзяюся на вяртанне на радзіму.
— Адсутнасць мовы стварае дыскамфорт?
У побыце практычна няма. Усё ж латышы больш талерантна ставяцца да рускамоўных прыезджых, чым да сваіх рускамоўных суграмадзян, якія так толкам і не вывучылі латышскую. У Цэсісе ёсць толькі адно месца — крама канцылярскіх тавараў, дзе немаладая прадаўшчыца скрывілася, калі я ўпершыню спытаў у яе нешта па-руску. Цяпер я звяртаюся да яе па-англійску. Праўда, па-англійску яна не вельмі размаўляе, а па-руску не хоча. Таму самая праблематычная пакупка ў мяне — гэта канцылярскія тавары.
У астатніх месцах я не адчуваю ніякіх праблем. Некалькі сотняў латышскіх слоў я ўсё ж ведаю і заўсёды пачынаю размову з прывітання па-латышску.
Пасля гэтага з людзьмі старэйшага пакалення магу перайсці на рускую, і гэта заўсёды сустракаецца добразычліва. З моладдзю ж трэба адразу размаўляць па-англійску, і ўсё таксама будзе добра.
Тыя, з кім я даўно знаёмы, ведаюць, што я — беларус і хацеў бы вярнуцца ў Беларусь, гэта апраўдвае мяне ў іх вачах. Афіцыянты ў кавярнях гэтага, вядома, не ведаюць. Але калі яны чуюць, што мы з жонкай размаўляем паміж сабой па-руску, яны з усмешкай пераходзяць на рускую, калі валодаюць ёю.
З іншага боку, яны цалкам могуць дапускаць, што мы ўкраінскія бежанцы. Увогуле, усе гэтыя наратывы ў Латвіі пераплеценыя неверагодным чынам.
— Падсумоўваючы латвійскую тэму: вы ў Латвіі, таму што нерухомасць, таму што блізкі менталітэт і звыклы клімат?
Клімат якраз не: летам тут класна, але зімой — сумна. Гэта ж на 500 км на поўнач ад Мінска, і кароткі светлавы дзень зімой памнажаецца на пахмурнае неба — дэпрэсіўная штука.
У плане клімату мне больш падабаецца Партугалія. Дружалюбная і сімпатычная краіна, але своеасаблівая: там жывуць вельмі душэўныя людзі, дрэнна прыстасаваныя да сістэматычнай працы. Я ж выхаваны ў традыцыі адказнасці і дысцыпліны, і сутыкненне з грамадствам, у якім гэтыя паняцці надзвычай аслабленыя, для мяне — кашмар і непаразуменне. Таму ўсё ж Латвія.
Тут у нас камфортнае жыллё, а вакол — вельмі прыгожая прырода. Едзеш з нашай вёскі ў Цэсіс па прадукты, глядзіш па баках і думаеш: як прыгожа! Тут я адчуваю сябе як дома, амаль як у Лагойскім раёне, дзе жыў апошнія 20 гадоў перад ад'ездам. Таму я тут.
Каментары
Думайце трошкі і глядзіце вакол, мамкіны эканамісты.