U Pałacie pradstaŭnikoŭ Nacyjanalnaha schodu Respubliki Biełaruś znachodzicca zakonaprajekt «Ab praviłach biełaruskaj arfahrafii i punktuacyi», raspracavany Ministerstvam adukacyi i Instytutam movaznaŭstva Akademii navuk. U kamisii pa adukacyi, kultury, navucy i navukova‑techničnamu prahresu dniami adbyłosia pieršaje pasiadžeńnie, pryśviečanaje jaho abmierkavańniu. Jak adznačyŭ staršynia profilnaj kamisii Uładzimir Zdanovič, nivodzin deputat kamisii nie sumniavajecca ŭ tym, što nieabchodnyja źmieny, źviazanyja nie tolki z pravapisam, ale i sa stanam biełaruskaj movy. Pavodle jaho słoŭ, «vyśpiavańnie źmien uśviedamlajecca i bolšaściu nośbitaŭ biełaruskaj movy. I ŭ hetym sensie, pakinuŭšy pakul razvažanni ab spryjalnasci momantu dla ich uviadzieńnia, my padtrymlivajem niekatoryja asnoŭnyja punkty abhruntavańnia nieabchodnasci ŭviadzieńnia novaj redakcyi hetych Praviłaŭ. U pryvatnasci, tyja, dzie havorycca ab pravapisie, jak rehłamientujučym srodku žyvoj movy, što nie moža praciahły čas zastavacca niaźmiennym, bo biełaruskaja mova razvivajecca i ŭdaskanalvajecca, tamu i pravapis pavinien pieryjadyčna ŭdaskanalvacca». Svaimi mierkavańniami Uładzimir Zdanovič padzialiŭsia sa «Źviazdoj».
«Sprečki ab adzinaj arfahrafičnaj sistemie nie spryjajuć pašyreńniu śfieraŭ užytku biełaruskaj movy»
— Siońnia nichto ŭžo nie kaža «pioner», «komitet» ci «komisija», jak heta było ŭ tryccatyja hady minułaha stahodździa. Ź ciaham času, źmienaj pakaleńniaŭ niekatoryja słovy nie tolki źmianilisia pa napisańniu, ale naohuł znikli z užytku razam z ich nośbitami. Paśla padziej, źviazanych z razbureńniem savieckaj dziaržavy, słoŭnikavy skład biełaruskaj movy jašče bolš abnaviŭsia. Adkryćcio zasłony na vyjezd za miežy Biełarusi pryviało da papaŭnieńnia leksiki šmatlikimi zapazyčańniami. A pavieličeńnie kolkasci pieryjadyčnych dziaržaŭnych i niedziaržaŭnych drukavanych biełaruskamoŭnych vydańniaŭ adpaviedna pavialičyła ŭžyvańnie na ich staronkach nienarmatyŭnych arfahrafičnych varyjantaŭ. Akramia taho, biełaruskamoŭnyja vydanni padzialilisia na dziaržaŭnyja i pryvatnyja. Apošnija vykarystoŭvajuć inšyja praviły napisańnia, časam skažajučy sens dobra viadomych słoŭ. Za prykładami chadzić daloka nie treba: alfabet (ałfavit), syluet (siłuet), filazof (fiłosaf), klasa (kłas). Kali b takoje adbyłosia ŭ Małajzii, to štrafnych sankcyj redaktaram i aŭtaram było b nie paźbiehnuć, bo tam uradam pryniata rašeńnie ab nakładanni spahnańnia za hramatyčnyja i leksičnyja pamyłki, dapuščanyja pry napisanni małajskich słoŭ, a taksama za ŭžyvańnie zapazyčańniaŭ z anhlijskaj movy. Na pieršy raz parušalnik čyscini movy atrymaje papiaredžańnie, a za paŭtornuju sprobu — štraf u pamiery kala trochsot dołaraŭ ZŠA.
Ale ž vierniemsia da našaj krainy.
Sprečki ab tym, jakoj być adzinaj ahulnaŭžyvalnaj arfahrafičnaj sistemie biełaruskaj movy, nie spryjajuć pašyreńniu śfieraŭ užytku biełaruskaj movy ŭ hramadstvie i pavyšeńniu jaje prestyžu. U vyniku značna parušyłasia adzinstva pravapisnych normaŭ sučasnaj biełaruskaj litaraturnaj movy i ŭznik arfahrafičny raznaboj. Na ščaście, u našaj krainie drukavanamu słovu jašče vierać i staviacca da jaho z pavahaj. Ludzi ličać, što ŭ srodkach druku pišuć narmatyŭna hramatna, biez pamyłak. Ale ž u adnym vydanni čytajem «parlamant», u druhim — «parlament», a ŭ trecim —»parłamient». Śpiecyjalna padaju ich u takim paradku, bo bolš zapaminajecca sa skazanaha apošniaje, a jano najbolš užyvalnaje. Dyk jakomu napisańniu pavinien vieryć biełarus?.. Što rabić našym školnikam i studentam padčas tesciravańnia ci ekzamienaŭ, kali na praciahu vučoby jany čuli i bačyli napisanym adno i toje ž słova ŭ roznych varyjacyjach?.. Tut da miesca buduć słovy z ramana «Sabačaje serca» Bułhakava: «Čytaju Maryjan, dalej Andryjan. Zakryju knižku, a ŭ hałavie — Mandryjan». Voś kab hetaha nie było ŭ hałovach biełarusaŭ, i patrebna na dziaržaŭnym uzroŭni zamacavać adzinyja arfahrafičnyja i punktuacyjnyja normy i ŭ dalejšym patrabavać ich biezumoŭnaha vykanańnia na ŭsich uzroŭniach, nie dapuskajučy volnicy, jakaja ŭ rešcie rešt viadzie da poŭnaha razbureńnia dziaržaŭnaj movy.
«Patrebna prapanavać novyja, udaskanalenyja praviły»
— Darečy, usie krainy roznymi sposabami viaduć baraćbu za zachavańnie čyscini rodnaj movy: ad pryznańnia faktaŭ jaje zaśmiečvańnia da ŭviadzieńnia pakarańniaŭ za biespadstaŭnaje źmianieńnie movy. Siarod ich nie tolki bližejšyja da nas Rasija, Ukraina, Armienija, Tadžykistan, Kazachstan, ale i Kitaj, Iran i inšyja. Źviarnicie ŭvahu: u spisie navat takija vielizarnyja pa pamierach i kolkasci nasielnictva krainy, jak Rasija i Kitaj, jakim, zdavałasia b, niama čaho bajacca, bo ich mova zdolnaja pahłynuć movy inšych narodaŭ. Tamu akcentavańnie ŭvahi na biełaruskim pravapisie, pryniatym jašče ŭ 1959 hodzie (prajšło amal paŭstahodździa!), maje sens. Na moj pohlad i pohlad maich kaleh, mahčyma, nam i nie patrebna było b jaho źmianiać, kali b za skaženni ci nieabhruntavanyja zapazyčanni ŭ vykarystanni biełaruskaj movy ŭ svoj čas prymianiałasia jakoje‑niebudź bolš‑mienš adčuvalnaje pakarańnie. U dziejučym zakanadaŭstvie jość pravavaja norma, jakaja zabaraniaje SMI dapuskać skažeńnie ahulnapryniatych normaŭ movy, jakaja vykarystoŭvajecca, ale chto rastłumačyć, jakija normy ličyć ahulnapryniatymi?.. I da kanstatavańnia raspracoŭščykami zakonaprajekta taho fakta, što praviły, vydadzienyja ŭ 1959 hodzie, daŭno stali niedastupnymi dla nastaŭnikaŭ i vykładčykaŭ biełaruskaj movy, rabotnikaŭ SMI, i heta źjaŭlajecca adnoj z pryčyn raspracoŭki novaj ich redakcyi, my stavimsia z peŭnaj dolaj skieptycyzmu. Ich možna było b prosta nadrukavać pavialičanym tyražom, i prablema była b zakrytaja. Ale ž, jak kažuć, raniej nie da movy było, bo biełarusa patrebna było apranuć, abuć, nakarmić, karaciej kažučy, krainie patrebna było elemientarna vyžyć. Zaraz u nas novy etap razvićcia respubliki z novymi pryjarytetami. Biełarus pavinien być nie tolki materyjalna zabiaśpiečany, nie tolki zdarovy, ale adukavany i kulturny. A kultura i mova źviazanyja nieparyŭna. Tym nie mienš čas prajšoŭ, moŭnyja źmianienni i zapazyčanni tryvała zamacavalisia, pryčym u roznych varyjantach. Tamu pieravydańniem starych Pravił abyscisia ŭžo nielha, a patrebna prapanavać hramadstvu novyja, udaskanalenyja z punktu hledžańnia sučasnych patrabavańniaŭ. Voś takaja zadača ŭ minułym hodzie i była pastaŭlena Prezidentam Respubliki Biełaruś.
Miarkujecca, što ŭviadzieńnie ŭ dziejańnie novaj redakcyi «Pravił biełaruskaj arfahrafii i punktuacyi» źjavicca śviedčańniem dziaržaŭnaha rehulavańnia ŭ śfiery moŭnaj teoryi i praktyki, budzie sadziejničać stabilizacyi arfahrafičnych normaŭ biełaruskaj litaraturnaj movy, zabiaśpiečyć pierajemnaść i zachavańnie adzinaha moŭnaha režymu ŭ sistemie adukacyi, u drukavanych biełaruskamoŭnych vydańniach, što ŭ vyniku pavysić prestyž biełaruskaj movy jak dziaržaŭnaj movy Respubliki Biełaruś. Ale dla hetaha praviły pavinny być zrazumiełymi i dastupnymi, ź mienšaj kolkaściu vyklučeńniaŭ z ich, kab praviłami mahło karystacca šyrokaje koła ludziej, što niesumnienna paspryjaje pašyreńniu biełaruskamoŭnaha asiarodździa i pavieličeńniu cikavasci nasielnictva da vyvučeńnia i ŭžyvańnia biełaruskaj movy. Nakolki heta ŭdałosia raspracoŭščykam — sprava inšaja.
«Radykalnaja reforma biełaruskaj arfahrafii nie źjaŭlajecca aktualnaj»
— Pryznajusia, što nam, deputatam, davoli składana pracavać nad dadzienym prajektam, bo ŭ pieravažnaj bolšasci my nie adnosim siabie da navukoŭcaŭ u halinie linhvistyki i vałodajem viedami ab pravapisie i arfahrafii, ščyra kažučy, na ŭzroŭni vučniaŭ siaredniaj škoły ź nie vielmi dobraj paśpiachovaściu. A z druhoha boku, heta navat i dobra, bo asvojvajučy prajekt, my bačym, što zasvojvajecca lohka, a što dajecca ź ciažkaściu. I na hetyja baki pierš za ŭsio źviartajem uvahu śpiecyjalistaŭ.
Źmieny ž u novaj redakcyi Pravił prapanujucca nastupnyja:
– dla zručnasci vykarystańnia zhrupavać praviły pa‑novamu i ŭdakładnić ich farmuloŭki;
– abnavić ilustracyjny materyjał;
– pašyryć pryncyp akańnia ŭ słovach inšamoŭnaha pachodžańnia;
– źmianić napisańnie niekatorych ličebnikaŭ (dziaviaty, dziasiaty, siamnaccać, vasiamnaccać zamiest dzieviaty, dziesiaty, siemnaccać, vasiemnaccać);
– uniesci źmianienni ŭ napisańnie składanaskaročanych słoŭ (praf‑kam zamiest prafkom i inš.);
– pašyryć napisańnie «ŭ» (u nieskładovaha) u słovach inšamoŭnaha pachodžańnia;
– u słovach inšamoŭnaha pachodžańnia kancavyja elemienty ‑er, ‑el pieradavać jak ‑ar, ‑al (katar zamiest kater i inš.);
– sprascić praviły pieranosu;
– uparadkavać napisańnie vialikaj i małoj litar u niekatorych nazvach;
– vyklučyć raździeły, pałaženni jakich nie datyčacca pravapisu.
Radykalnaja reforma biełaruskaj arfahrafii na dadzieny momant nie źjaŭlajecca aktualnaj, i, jak bačna, novyja praviły nie refarmujuć, a karektujuć pravapis. I heta pravilna. Kožny nastaŭnik viedaje, što čym bolš źmianiajucca praviły hulni, tym mienš stanovicca jaje ŭdzielnikaŭ.
Niekatoryja z prapanoŭ vielmi słušnyja. Tak, składanaskaročanyja słovy, zhodna z isnujučym pravapisam, my pavinny pisać adpaviedna z ich utvareńniem na pačatku minułaha stahodździa: harvykankom, Centrvybarkom, haz‑ prom, ale ž apošnimi słovami ŭ pryviedzienych prykładach źjaŭlajucca: kamitet, kamisija, pramysłovaść. Tamu i pisać prapanujecca adpaviedna harvykankam, Centrvybarkam, hazpram, što, darečy, užo daŭno ŭvajšło ŭ moŭnuju praktyku.
Daŭno varta było abnavić ilustracyjny materyjał, bo ŭžo niama paravozaramontnych arhanizacyj, niama sielkoraŭ, niama Złučanych Štataŭ Brazilii i inš.
«Prapanujem raspracoŭščykam nie rabić vyklučeńniaŭ u napisanni vialikaj litary»
— Vitajem i toje, što ŭsie słovy ŭ prostych i sastaŭnych aficyjnych poŭnych ułasnych nazvach vyšejšych orhanaŭ dziaržaŭnaj ułady Respubliki Biełaruś, inšych krain i vyšejšych suśvietnych arhanizacyj prapanujecca pisać ź vialikaj litary. Sapraŭdy, ciažka zvyčajnamu čałavieku trymać u śviadomasci nazvy ŭsich orhanaŭ ułady, arhanizacyj, pradpryjemstvaŭ, ustanoŭ, a taksama nazvy asobaŭ pa pasadach, zvańniach, tytułach, najmienni dziaržaŭnych uznaharod i h.d. Naprykład, maja pasada nazyvajecca tak: «staršynia Pastajannaj kamisii Pałaty pradstaŭnikoŭ Nacyjanalnaha schodu Respubliki Biełaruś pa adukacyi, kultury, navucy i navukova‑techničnamu prahresu». Pračytali? Tady adłažycie ŭbok hazietu i pasprabujcie napisać biez pamyłak...
Ale ž, na žal, u dačynienni da «Pałaty pradstaŭnikoŭ» i «Nacyjanalnaha schodu» napisańnie, jakoje tut pryvodzicca, prapanujuć zachavać. Taksama niejak niezrazumieła, čamu ŭ nazvach «Ministerstva adukacyi Respubliki Biełaruś», «Ministerstva kultury Respubliki Biełaruś» i inšych słova «adukacyja» ci «kultura» pavinny zapisvacca z małoj litary. Asabista, mabyć, jak i mnohija, usprymaju heta, jak niepavahu da adukacyi i kultury. Buduć błytacca ludzi i ŭ napisanni znamianalnych dat. Sapraŭdy, pahladzicie: Dzień žančyn, Taćcianin dzień, Dzień Pieramohi. Zychodziačy z hetaj pazicyi i ŭličvajučy pastaŭlenuju metu źmienšyć kolkaść vyklučeńniaŭ z pravił, budziem prapanoŭvać raspracoŭščykam nie rabić nijakich vyklučeńniaŭ u napisanni vialikaj litary i navat isci dalej, pašyrajučy jaje vykarystańnie i nie źviartajučy ŭvahi na paproki ŭ ideałahizacyi i palityzacyi.
«Uviadzieńnie «tatalnaha akańnia» vyklikaje vielmi šmat zaŭvah»
— Vyklikaje taksama vialikaje sumnieńnie nieabchodnaść pašyrać akańnie na kancavyja častki ‑el i ‑er u słovach inšamoŭnaha pachodžańnia, bo mohuć uzniknuć šmatlikija niazručnasci i navat niedarečnasci. Adzin z takich prykładaŭ pryviedzieny ŭžo vyšej: płavalny srodak kater staŭ chvarobaju (katar), a kali hetym słovam budzie pačynacca skaz, to jon pieratvorycca ŭ nazvu krainy Katar. Piter Pen, taki lubimy našymi dziećmi kazačny hieroj, stanie Pitaram. Tut, jak kažuć, kamientaryj biez patreby... Usie viedajuć płanietu Jupiter, raku Oder. Dyk navošta ž ich pieratvarać u nieviadomyja Jupitar, Odar?.. Darečy, uviadzieńnie aŭtarami «tatalnaha akańnia» pakul vyklikaje ŭ nas vielmi šmat zaŭvah, bo mohuć adbycca takija zamieny, jak: barmašyna (bormašyna), mataboł (motaboł), tankanohi (tonkanohi), dankichot (donkichot), pracidziejańnie (procidziejańnie), mavaznaŭstva (movaznaŭstva) i inš.
Časta aŭtary adsyłajuć nas da słoŭnikaŭ. Ale situacyja z imi pakul nie samaja lepšaja: jakasnaj pradukcyi amal niama, u roznych słoŭnikach nazirajucca nieadnolkavyja napisanni adnych i tych ža słoŭ, a vydadzienyja dziesiacihoddzi nazad jakasnyja akademičnyja słoŭniki i daviedniki da sučasnych užo adniesci nielha. Jość u nas i inšyja zaŭvahi pa źmiestu prapanujemych pravił. Naohuł, pakolki mova i narod — słovy niepadzielnyja, to dobra było b praviesci bolš šyrokaje abmierkavańnie prapanujemych źmienaŭ pravapisu, źmiasciŭšy prajekt u SMI. Dumaju, heta budzie zroblena paśla jaho bolš daskanałaj redakcyjnaj aŭtarskaj dapracoŭki. Vidavočna, koła ŭdzielnikaŭ pracesu pavinna być značna bolšym. Vykazvanni ž ab škodnasci hramadskaha abmierkavańnia z‑za ŭniasieńnia ŭ linhvistyku emacyjanalnasci i palityzavanasci nie vytrymlivajuć krytyki, bo ŭ dadzienym vypadku navukovyja prablemy stanoviacca prablemami ŭsiaho hramadstva.
«Abaviazkova ŭličyć finansavyja vydatki»
— Chočacca źviarnuć uvahu na inšyja momanty, jakija niepasredna nie źviazanyja z unutranym napaŭnieńniem prajekta. My pavinny pradbačyć, jak źmienienaje słova adzaviecca ŭ hramadstvie, jakija vyklikanyja im pieraŭtvarenni adbuducca ŭ krainie paśla pryniaćcia prajekta Pravił, a taksama jakija padvodnyja kamiani mohuć sustrecca na ich šlachu da hramadstva.
Zhodna ź mierkavańniem raspracoŭščykaŭ, pryniaćcie zakonaprajekta nie patrabuje dadatkovych finansavych srodkaŭ. A voś deputaty prytrymlivajucca inšaha mierkavańnia, bo, na naš pohlad, spatrebicca: pierapracoŭka i pieravydańnie ŭsich biełaruskamoŭnych padručnikaŭ, vučebnych, vučebna‑mietadyčnych dapamožnikaŭ, słoŭnikaŭ (u tym liku biełaruska‑ruskich, kitajska‑biełaruskich i inš.); pierapracoŭka i pieravydańnie vučebnych płanaŭ i prahram pa biełaruskaj movie; pierapadrychtoŭka vykładčykaŭ, pačynajučy ad nastaŭnikaŭ pačatkovych kłasaŭ i zakančvajučy prafiesarska‑vykładčyckim składam VNU i inšych ustanoŭ; źmiena šyldaŭ, piačatak, štampaŭ z nadpisami nazvaŭ ustanoŭ, arhanizacyj, nasielenych punktaŭ, vulic i h.d., u nazvach jakich źjaviacca źmianienni, a taksama źmianieńnie źmiestu statutaŭ zhadanych ustanoŭ i arhanizacyj. A heta vielmi značnyja vydatki, i ich patrebna abaviazkova ŭličvać u suviazi z pryniaćciem novaha pravapisu. Darečy, pakul my nie atrymajem finansavaje abhruntavańnie da prajekta, uzhodnienaje z kiraŭnikom dziaržavy, dakumient naohuł nie moža być pryniaty da razhladu ŭ parłamiencie, a pavinien być viernuty da jaho raspracoŭščykaŭ.
«Źmianieńnie pravapisu — vyprabavańnie dla movy i krainy»
— Uvohule, źmianieńnie pravapisu — heta vyprabavańnie nie tolki dla movy, ale i dla ŭsioj krainy. Ujavim sabie, što prajekt pryniaty i pačaŭ dziejničać. Tady z 1 studzienia 2009 hoda ŭsia kraina pavinna pačać pracavać zhodna z im. Dziesiatki tysiač vypusknikoŭ škoł buduć udzielničać u tesciravanni pa biełaruskaj movie i adkazvać na pytanni, składzienyja pa novych praviłach. A ci buduć jany viedać adkazy na hetyja pytanni? Ci paśpiejuć našych vučniaŭ navučyć i pieravučyć, bo šmat temaŭ biełaruskaj arfahrafii i punktuacyi pačynajuć vyvučać užo z čaćviortaha i piataha kłasaŭ? Naohuł, chto budzie pieravučvać, kali patrebna pieravučvać samich nastaŭnikaŭ? Mahčyma, biez pryniaćcia nieabchodnych mieraŭ uzniknie pierahruzka ŭ rehistracyjnych orhanach, u jakija źvierniecca vał pradprymalnikaŭ, aficyjnych asobaŭ, prostych hramadzian za pierarehistracyjaj dakumientaŭ (papierak, piačatak, štampaŭ, paśviedčańniaŭ, dypłomaŭ i inš.). Moža adbycca błytanina z adrasami z‑za źmieny nazvaŭ vulic i nasielenych punktaŭ. Na praciahu niekalkich hadoŭ novy i stary pravapisy buduć vykarystoŭvacca paralelna. Chto padličyŭ, jaki ŭpłyŭ heta akaža na adukacyjny ŭzrovień nasielnictva ŭ halinie biełaruskaj movy?.. Takim čynam, na niejki čas prahnazujecca destabilizacyja ŭ hramadstvie. Jak paźbiehnuć jaje, jakija miery płanujecca pryniać dla biazbolnaha razvićcia krainy? Narešcie, jakija miery adkaznasci ŭ adpaviednym zakanadaŭstvie buduć vyznačany ŭ adnosinach da tych hramadzian i słužbovych asobaŭ, što nie buduć padparadkoŭvacca pryniatamu zakonam pravapisu?.. Zrazumieła, što bieź jasnaha adkazu na hetyja prostyja pytanni prymać stanoŭčaje rašeńnie ab pryniacci zakonaprajekta nielha.
Na siońniašni momant kamisija jašče nie pryniała kančatkovaha rašeńnia ab dalejšym losie prajekta pravił. Sprava jašče i ŭ tym, što Saviet Ministraŭ Respubliki Biełaruś prapanuje pryniać «Praviły biełaruskaj arfahrafii i punktuacyi» ŭ vyhladzie zakona. Ale nakolki abhruntavany vybar mienavita takoj formy, bo jana ž vybirajecca tolki ŭ tym vypadku, kali adpaviednyja adnosiny nielha rehłamientavać inšymi narmatyŭnymi pravavymi aktami?.. Raniej padobnyja dakumienty zaćviardžalisia nie parłamientam u formie zakona, a pastanovami Savieta Ministraŭ. My taksama schilajemsia da apošniaha, tamu što pastanova Saŭmina — bolš hibki i apieratyŭny dakumient. Kali ŭ joj vyjaŭlajecca niejkaja niedarečnaja pamyłka, ci na praktycy nie spracoŭvaje niejki artykuł, to ŭniesci źmianienni ŭ pastanovu značna praściej i chutčej, čym u zakon. Pračytaŭšy ž prajekt Pravił, jaki prajšoŭ užo mnoha instancyj, my, nie navukoŭcy, znajšli ŭ im šerah niestykovak i supiarečnaściaŭ i navat zvyčajnych hramatyčnych pamyłak. A kolki ich my prapuscili?...I što budzie, kali niezaŭvažanyja pamyłki zamacujucca zakonam?...Navat žudasna ŭjavić. Strašenny soram budzie pierad prodkami, sučasnikami i naščadkami za ździek nad movaj. Tamu pakul my vyvučajem kožny radok pravił i, nie paddajučysia ŭpłyvu zacikaŭlenych asobaŭ i ich mierkavańniaŭ, vielmi ŭvažliva, aściarožna, z trapiatkim pačućciom stavimsia da hetaha dakumienta, uśviedamlajučy, što ad jaho zaležyć isnaść Biełarusi.
Pastar Hrem na «Čyžoŭka-arenie» paprasiŭ malicca za Łukašenku i Pucina. A sam maliŭsia za Trampa55
Kamientary