Inicyjatarka maštabnych ahrarnych reform i papularyzatarka jeŭrapiejskaha Reniesansu na našych ziemlach, paśla palityčnaha kanfliktu z ułasnym synam jana była vymušana viarnucca na radzimu ŭ Bary, dzie stała achviaraj zakaznoha atručvańnia praz kałasalny finansavy doŭh.
7 kastryčnika 2026 hoda, u italjanskim horadzie Bary na terytoryi Švabskaha zamka adbyłosia aficyjnaje adkryćcio bareljefa, pryśviečanaha karalevie polskaj i vialikaj kniahini litoŭskaj Bonie Sforca.
Inicyjataram ustalavańnia pamiatnaha znaka vystupiŭ prezident Litvy Hitanas Naŭsieda ŭ supracoŭnictvie z dyrekcyjaj italjanskaha muzieja i Pałacam vialikich kniazioŭ litoŭskich u Vilni. Padčas mierapryjemstva taksama padpisana damova ab supracoŭnictvie pamiž muziejami dźviuch krain.
Aŭtaram marmurova-bronzavaha bareljefa źjaŭlajecca litoŭski skulptar Jonas Hianciavičus. Za ikanahrafičnuju asnovu pomnika ŭziaty samy viadomy pryžyćciovy partret Bony Sforcy — drevaryt 1517 hoda, źmieščany ŭ histaryčnaj pracy Josta Decyja (Justus Ludovicus Decius) «De vetustatibus Polonorum», vydadzienaj u 1521 hodzie ŭ Krakavie. Heta aŭtarski paŭtor bareljefa, jaki ŭ 2021 hodzie byŭ ustalavany na padpornaj ściency hary Hiedzimina ŭ reniesansnym sadku Nižniaha zamka ŭ Vilni.
Kamiennaja plita z bronzavym bareljefam umantavanaja ŭ nišu zamkavaj ściany. Centralnym elemientam źjaŭlajecca pajasnaja vyjava Bony Sforcy ŭ tradycyjnym reniesansnym ubory z charakternym hałaŭnym uboram u vyhladzie sietački. Pa pierymietry bareljefa idzie łacinski nadpis: «BONA SFORTIA DE ARRAGONIA / DEI GRATIA REGINA POLONIAE / BARIQUE PRINCEPS ROSSANII / MAGNA DUX LITHUANIAE» (Bona Sforca Arahonskaja, Božaj miłaściu karaleva Polščy, pryncesa Bary i Rasana, vialikaja kniahinia litoŭskaja).
U nižniaj častcy kampazicyi raźmieščany hierb u vianku, jaki padtrymlivajuć dva puci (anioły). Ščyt padzieleny na pali, dzie spałučajucca hieraldyčnyja simvały Polščy (Bieły Aroł) i Vialikaha Kniastva Litoŭskaha (Pahonia), a taksama rodu Sforca (źmiej Biscyjon, jaki pahłynaje čałavieka, i čornyja impierskija arły) i Arahonskaj dynastyi (čyrvona-žoŭtyja pałosy Arahona, Ijerusalimski kryž, lilei Anžu-Sicylijskaha domu i čyrvona-biełyja vienhierskija pałosy), da jakoj naležała maci Bony. Nižej za bareljef da ściany prymacavana šklanaja infarmacyjnaja šylda z karotkaj histaryčnaj daviedkaj.
Švabski zamak
Švabski zamak (Castello Svevo) źjaŭlajecca adnoj z hałoŭnych słavutaściej Bary. Pieršaja fartyfikacyja na hetym miescy była pabudavana ŭ 1132 hodzie narmandskim karalom Ražeram II, a ŭ 1233 hodzie budynak byŭ adnoŭleny i ŭmacavany impierataram Frydrycham II Švabskim paśla razbureńniaŭ.
U kancy XV stahodździa zamak pierajšoŭ va ŭłasnaść rodu Sforca. Maci Bony, Izabeła Arahonskaja, i paźniej sama Bona inicyjavali maštabnuju rekanstrukcyju krepaści. Vakoł jaje była zbudavana novaja abarončaja ściana z bastyjonami, a ŭnutranyja pamiaškańni byli pieratvoranyja z surovaha vajennaha abjekta ŭ elehantnuju reniesansnuju rezidencyju z bahatymi interjerami (bolšaść dekoru da našych dzion nie zachavałasia). Centralnaj častkaj zamka źjaŭlajecca ŭnutrany trapiecapadobny dvor, a adna z kutnich viežaŭ nosić imia Bony Sforcy.
Karaleva-refarmatarka
Bona Sforca (1494—1557) stała druhoj žonkaj polskaha karala i vialikaha kniazia litoŭskaha Žyhimonta I Staroha ŭ 1518 hodzie. Atrymaŭšy bliskučuju humanistyčnuju adukacyju, jana vyznačałasia vysokaj palityčnaj i ekanamičnaj aktyŭnaściu.
Na terytoryi Vialikaha Kniastva Litoŭskaha jana inicyjavała maštabnyja haspadarčyja reformy. Najbolš značnaj ź ich źjaŭlajecca padrychtoŭka i ŭkaranieńnie pryncypaŭ «vałočnaj pamiery» — rearhanizacyi ziemlekarystańnia i sistemy padatkaabkładańnia, jakaja paźniej stała ahulnadziaržaŭnaj i dziejničała da kanca XVI stahodździa. Karaleva metanakiravana vykuplała ziemli, viartała ŭ dziaržaŭnuju ŭłasnaść majontki i abaraniała ich ad niezakonnaha prysvajeńnia fieadałami. Da 1524 hoda jana ŭžo vałodała Pinskim i Kobrynskim kniastvami.
Akramia ekanomiki, Bona Sforca akazała niepasredny ŭpłyŭ na kulturu i pobyt Uschodniaj Jeŭropy. Jana pryviezła z saboj italjanskich majstroŭ i architektaraŭ, spryjajučy raspaŭsiudžvańniu idej Reniesansu.
U śfiery hastranomii dziakujučy joj u mieniu miascovaj arystakratyi źjavilisia ekzatyčnyja pradukty: apielsiny, limony, hranaty, inžyr, aliŭki, roznyja vidy sałataŭ i prypraŭ, a taksama ŭkaraniłasia praktyka vykarystańnia videlcaŭ.
Viartańnie ŭ Bary
Paśla śmierci Žyhimonta I Staroha palityčny ŭpłyŭ Bony Sforcy značna asłabieŭ z-za vostraha kanfliktu z synam, Žyhimontam II Aŭhustam, u tym liku na fonie jaho šlubu z Barbaraj Radzivił, u śmierci jakoj karalevu paśla padazravali.
Pierakanaŭšysia ŭ niemahčymaści znajści kampramis z synam i šlachtaj, u 1556 hodzie Bona pakinuła Reč Paspalituju i viarnułasia ŭ svaje spadčynnyja ŭładańni ŭ Bary, pasialiŭšysia ŭ Švabskim zamku.
Jaje znachodžańnie ŭ Italii praciahvałasia tolki hod. 19 listapada 1557 hoda karalevu atruciŭ jaje ž ułasny davierany dvaranin Džan Łarenca Papakoda.
Napeŭna, zabojstva było arhanizavana Habsburhami z metaj paźbiehnuć viartańnia kałasalnaha doŭhu ŭ pamiery 430 tysiač dukataŭ, jakija Bona pazyčyła vice-karalu Nieapala, pradstaŭniku ispanskaha karala Filipa II.
Bona Sforca była pachavana ŭ Bary ŭ bazilicy Śviatoha Mikałaja — vybitnym pomniku ramanskaj architektury. Pieršapačatkova pachavańnie było vielmi ścipłym. Tolki ŭ 1593 hodzie na zamovu jaje dački Hanny Jahiełonki fłarencijski majstar Sanci Hučy stvaryŭ manumientalny maŭzalej u centralnaj apsidzie baziliki. Pomnik u mańjerysckim styli ŭklučaje fihuru karalevy na kaleniach u atačeńni fihur śviatoha Mikałaja i śviatoha Stanisłava, a taksama aleharyčnych žanočych fihur.
«Naša Niva» — bastyjon biełaruščyny
PADTRYMAĆ
Kamientary