Zdabyvańnie cukru z burakoŭ — vypadkovaść. Kali b nie ambicyi Napaleona, my, moža, spažyvali b vyklučna tryśniahovy cukar, jaki ciapier kaštujem chiba ŭ kaviarni. Nie było b zavodaŭ u Haradziei i Žabincy, Skidzieli i Słucku, nie było b mutarnych letnich prapołak u kałhasie… Ale ŭžo jak jość. Kandydat histaryčnych navuk Andrej Kištymaŭ piša pra toje, jak cukar pryjšoŭ na našy ziemli.
Jak buraki pieramahli
Choć miedyki i zavuć cukar «biełaj śmierciu», luboŭ da sałodkaha dla bolšaści z nas zastajecca niaźmiennaj. Sałodkija stravy možna sustreć u nacyjanalnych kuchniach usich narodaŭ.
Cukar u žyćci jeŭrapiejcaŭ źjaviŭsia pozna. Pieršymi vyrablać cukar stali staražytnyja indyjcy. Mienavita tam, u Bienhalii, u delcie Hanha, sustrakalisia zaraśniki dzikarosłaha cukrovaha tryśniahu. Karysnyja ŭłaścivaści zrabili jaho kulturnaj raślinaj. Dla žycharoŭ Jeŭropy cukar doŭhi čas zastavaŭsia dzivam, niaredka jaho navat rekamiendavali jak lekavy srodak.
Epocha Vialikich hieahrafičnych adkryćciaŭ stała pierałomnym etapam u historyi cukru. Učarašnija pieršaadkryvalniki chutka zrabilisia žorstkimi płantatarami. Novyja kałonii davali kavu i kakavu, bavoŭnu i tytuń, čaj i cukar. Tryśniahovy cukar usio šyrej pranikaŭ u Jeŭropu, ale navat u ChVIII stahodździ jašče źjaŭlaŭsia pradmietam raskošy. Tak praciahvałasia da taho času, pakul tryśniahu nie skłali kankurencyju cukrovyja buraki.
Praŭda, buraki stali «cukrovymi» tolki ŭ 1747 hodzie, kali niamiecki chimik Andreas Marhraf vyłučyŭ ź ich cukar u ćviordym stanie. Mahčyma, panavańnie tryśniahovaha cukru praciahvałasia b i da siońnia, ale situacyju pierałamiła kantynientalnaja błakada Anhlii ŭ čas napaleonaŭskich vojnaŭ. Dastaŭlać tryśniahovy cukar z brytanskich kałonij stała ciažka, i na cukrovyja buraki ŭpieršyniu pahladzieli jak na realnuju alternatyvu.
Pieršy biełaruski cukar
Na ziemlach Biełarusi pieršaja cukravarnia z burakami ŭ jakaści syraviny pačała pracavać u 1830 hodzie ŭ majontku Moładava. Ciapier heta Ivanaŭski rajon Bresckaj vobłaści. Uładalnik hetaha majontka, Alaksandr Skirmunt, ź junactva vyłučaŭsia dapytlivym i praktyčnym rozumam. Skončyŭšy ŭ 1818 hodzie fizika-matematyčny fakultet Vilenskaha ŭniviersiteta, jon vypraviŭsia ŭ Hiermaniju i Francyju, dzie niekalki hadoŭ vyvučaŭ prymianieńnie navuk u vytvorčaści. Viarnuŭšysia na radzimu, Skirmunt pabudavaŭ navatarskaje pradpryjemstva — cukravarniu.
U toj ža hod Skirmunt atrymaŭ dziaržaŭny patent na ŭłasnaje vynachodnictva — aparat z vykarystańniem pary dla paskoranaha vypareńnia cukrovaha siropu. Sutnaściu vynachodnictva było prymianieńnie tak zvanaha «prakatu» — mietaličnaj, ź nievialikim nachiłam pavierchni, pa jakoj tonkim płastom ściakaŭ cukrovy sirop, nahravany źnizu paraj. «Prakat» dazvalaŭ značna paskoryć technałahičny praces: zamiest zvyčajnych 4—5 hadzin, vyparvańnie na im doŭžyłasia 3—4 chviliny. Heta była pieršaja ŭ suśvietnaj cukratechnicy ŭstanoŭka bieśpierapynnaha dziejańnia.
Chto suročyŭ Alaksandra Skirmunta
Adnak pieršy dośvied pradprymalnickaj dziejnaści Skirmunta nielha nazvać paśpiachovym. Vytvorčaść strymlivali vadziany ruchavik i vielmi ścipłyja pośpiechi ŭ vyroščvańni novaj dla hetych miescaŭ techničnaj kultury — cukrovych burakoŭ. Da taho ž, praź niekalki hadoŭ paśla zasnavańnia cukravarnia zhareła. U 1848 hodzie pradpryjemstva kančatkova spyniła svajo isnavańnie.
Praz tryccać hadoŭ paśla pabudovy moładaŭskaha zavoda Alaksandr Skirmunt znoŭ vyrašyŭ zaniacca vytvorčaściu cukru. Ciapier jon dziejničaŭ ź vialikim razmacham. Novaja cukravarnia, pabudavanaja ŭ majontku Parečča, u 50 razoŭ pierasiahnuła svaju moładaŭskuju papiarednicu pa abjomach vytvorčaści. Pracavała na joj u 10 razoŭ bolš rabočych. Raźmiaščałasia pradpryjemstva ŭ čatyrochpaviarchovym kamiennym budynku na bierazie raki Jasielda, mieła niekalki paravych mašyn i vyrablała da 250 ton cukru za siezon.
Pradukcyja zbyvałasia ŭ Pieciarburh, Kijeŭ, Varšavu, susiednija hubierni. Jana nieadnarazova ekspanavałasia na rasijskich i mižnarodnych vystavach, u tym liku suśvietnych vystavach u Vienie 1873 hoda (dypłom uchvaleńnia) i Paryžy 1878 hoda (bronzavy miedal). Ale, na žal, uładalnika jak usio adno chto suročyŭ. U 1879 hodzie pareckaja cukravarnia zhareła i bolš svajoj dziejnaści nie adnaŭlała.
Uźlot i padzieńnie biełaruskich cukravarań
Śledam za Alaksandram Skirmuntam pačali zavodzić cukravarni i inšyja pradprymalniki. U Biełarusi imi byli vyklučna pamieščyki: mienavita ŭ ich rukach byli ŭsie nieabchodnyja resursy: ziamla dla vyroščvańnia cukrovych burakoŭ, les na paliva dla cukravarniaŭ, dachody ad majontka jak pieršapačatkovy kapitał, sialanskaja praca.
Byvała i tak, što pamieščyki zavodzili zusim maleńkija cukravarni — nie dla vyhady, a, jak pisałasia ŭ tahačasnych dakumientach, «dla chatniaha ŭžytku».
U druhoj pałovie XIX stahodździa cukrovaja vytvorčaść u Biełarusi stała zaniepadać, a ŭ kancy stahodździa tut začynilisia apošnija cukravarni. Najpierš z admienaj pryhonnaha prava pamieščyk-pradprymalnik straciŭ darmovuju pracoŭnuju siłu, a taksama mahčymaść prymušać sialan vyroščvać cukrovyja buraki. Ciapier za pieršasnuju syravinu nieabchodna było płacić, pryčym płacić niamała.
Kančatkova dabili biełaruskuju cukrovuju pramysłovaść čyhunki. Miascovyja cukravarni nie vytrymali kankurencyi z ukrainskim cukram. Buraki va Ukrainie raśli lepš, a davoz čyhunkami byŭ tanny. Da taho ž, cukravarnia spažyvała davoli šmat paliva. Pačatak zdabyčy kamiennaha vuhalu ŭ Danbasie źvioŭ na ništo i apošniuju kankurentnuju pieravahu biełaruskich hubierniaŭ — tanny les. Adradžeńnie cukrovaj pramysłovaści ŭ Biełarusi adbyłosia ŭžo tolki ŭ savieckija časy.
Ciapier čytajuć
Alaksandr Nadsan pieršy raz pryjechaŭ u Biełaruś paśla saraka hadoŭ emihracyi. Minskaja moładź niečakana znajšła ŭ im toje, čaho nie bačyła ŭ svaich baćkach66
Kamientary