Паслухаць таленавітага юрыста і былога палітзняволенага прыйшоў і паэт Уладзімір Някляеў.
Бліжэй да пачатку сённяшняй сустрэчы з Максімам Знакам у невялічкай залі варшаўскага Музея Вольнай Беларусі становіцца цеснавата. Яшчэ за паўгадзіны да выступу людзі пачынаюць паволі падцягвацца. Сярод гасцей можна заўважыць паэта Уладзіміра Някляева і былую палітзняволеную, ранейшую галоўную рэдактарку Tut.by Марыну Золатаву.
У межах Міжнароднага паэтычнага фестывалю «Вершы на асфальце» памяці Міхася Стральцова (13‑15 лютага) у польскую сталіцу з’ехаліся выдаўцы, кнігараспаўсюднікі, музыкі, але перадусім — паэты і перакладчыкі, якія прэзентуюць плён сваёй працы за мінулы год.
Пры ўваходзе — стол з кнігамі і партрэт выдаўца Рамана Цымберава, які памёр 10 лютага ў Мінску ад наступстваў інсульту. Побач — кветкі. У гэтай дэталі — нешта вельмі невыпадковае: літаратура тут не толькі пра вялікія сэнсы, але і пра супольнасць.
Калі Максім Знак выходзіць да мікрафона, ён, пасля многіх дзён у камеры, жартаўліва прызнаецца:
«Я люблю камерную атмасферу. Не разлічваў, што тут будзе так многа людзей».
Гэта першая творчая сустрэча з ім пасля вызвалення.
У зале згадваюць традыцыю пустых крэслаў. Пустое месца ў першым радзе і крэслы з фотаздымкамі палітзняволеных журналістаў, пісьменнікаў, якія стаяць побач з выступоўцамі — як знак тых, хто не можа быць тут. «Асобнае пустое месца — гэта не чалавек, гэта забраныя рукапісы», — кажа Таццяна Нядбай, старшыня Беларускага ПЭНа.
Максім Знак гаворыць спакойна, з лёгкай іроніяй. Жартуе, што адзіны тэкст, які змог вынесці — цюбік зубной пасты. Іншыя рукапісы адабралі. За час зняволення ён падрыхтаваў 22 кніжныя праекты, 18 завершаных.
«Проста ўявіце: ёсць тры гады — і тры гады няма што рабіць. Пяць тысяч старонак. І ў кожную клетачку кожнага аркуша нешта напісана».
Тэксты з’яўляліся ў галаве — і адразу клаліся на паперу. Быў нават мюзікл, рукапіс якога ён адправіў, не будучы ўпэўненым, што той калі-небудзь дойдзе, але ён дайшоў.
Перад тым як пачаць кнігу, Знак маляваў графікі, таймлайны, складаў пазлы з кавалкаў тэксту. Але ёсць і іншы літаратурны прынцып, якім спрабаваў карыстацца Максім:
«Можаш не пісаць — не пішы. Мне здаецца, што я ўсё ж не магу».
Вершы з такіх месцаў — гэта сублімацыя. Яны рэдка бываюць светлымі, тлумачыць Знак.
«Чым складанейшая сітуацыя, тым больш атрымліваюцца вершы. Калі разумееш, што ўсё, што ў цябе было ў жыцці, дагэтуль з табой і ніхто гэтага не забярэ, — гэта вельмі цешыць».
За час у зняволенні юрыст паспеў прачытаць 1596 кніг.
Ён згадваў і іншыя гісторыі. Пра зняволенага гадоў з пяцідзесяці, які плакаў і крычаў «Мама, забяры мяне», пра музыку, якую ўключалі на невыноснай гучнасці.
У адказ на пытанне Нядбай пра сваё вызваленне іранізуе:
«Адкуль я ведаю, з якім статусам мяне вызвалілі? Мо, я збег? Я прачытаў у інтэрнэце, што гэта памілаванне. Але нават даведку аб тым, што мяне вызвалілі, не далі, як і пашпарт».
На волі, кажа Знак, час паскорыўся. Думаў, будзе адразу аднаўляць па памяці рукапісы, але пакуль заняты прыемнымі сустрэчамі з людзьмі. З рукапісаў за два месяцы ён паспеў аднавіць толькі адзін.
Да 2020‑га Максім спяваў і пісаў песні для душы. Упершыню ж без гітары пачаў пісаць песні ў ШІЗА. Напрыканцы выступу ён выконвае слухачам аўтарскую, напісаную ў турме песню «Андалузка», а пасля — «Yesterday» The Beatles ва ўласным беларускім перакладзе.
Яго вызвалілі і дэпартавалі каля двух месяцаў таму. І вось цяпер ён сядзіць пасярод залі ў Варшаве — перад людзьмі, якія, як і ён, былі вымушаныя пакінуць сваю краіну. У гэтай прасторы — без турэмных камер, без нагляду — ён зноў чытае вершы і спявае песні. І зала слухае так, быццам кожнае слова — доказ таго, што галоўнае ў чалавека забраць усё ж немагчыма.
Цяпер чытаюць
Маўрыкій, Сейшэлы, Шры-Ланка і не толькі: паглядзелі, куды збеглі ад беларускіх маразоў праўладныя артысты і вядучыя6
Каментары