Vyniki teleprajektu «Imia Rasiei» vyklikali ździŭleńnie navat u samich arhanizataraŭ. Na pjedestale honaru apynulisia pobač car Mikałaj II, carazabojca Lenin i pamiž imi — Stalin. Piša Vital Taras
Spačatku mienavita jon lidziravaŭ u apytańni. Heta padałosia vysokamu načalstvu nie zusim prystojnym. Vynik prypisany namahańniam niesumlennych «spameraŭ», a samo apytańnie prypyniena z «techničnych pryčynaŭ». Praŭda, na toj momant na pieršaje miesca ŭžo vyjšaŭ Mikałaj II. Hetkaja «niespadzianka» supała z 90‑j hadavinaj rasstrełu carskaj siamji. Rasiejskija palitolahi ŭbačyli ŭ hetym supadzieńni dobry znak. A pratajerej z Sankt‑Pieciarburhu Hienadzi Biełavołaŭ nazvaŭ apytańnie «narodnym referendumam» u padtrymku manarchii. «Navat toj fakt, što ŭśled za Carom Mikałajem idzie jmia Stalina, nie abviarhaje, a paćviardžaje hety tezis, bo Stalin u śviadomaści ludziej uvasablaje mocnuju ŭładu…».
Tuju samuju ŭładu, darečy, jakaja zabiła byłoha manarcha i jahonuju siamju.
«Duchoŭna‑maralnyja pryncypy»
Ci možna ŭjavić sabie, kab brytancy ŭ svaim nacyjanalnym apytańni pastavili na pieršaje miesca imia dyktatara Olivera Kromvela razam ź imiem abiezhałoŭlenaha pry im karala Karła I? Jon byŭ pakarany śmierciu, pavodle rašeńnia trybunału, utvoranaha tak zvanym Daŭhim parlamentam. Karalu byli vystaŭlenyja abvinavačańni ŭ złačynstvach pierad ułasnym narodam.
Nia tak byŭ pakarany, jak my viedajem, apošni rasiejski imperatar u Jekaciarynburhu 17 lipienia 1918 hodu. Jaho, na toj momant užo nie cara, a prosta hramadzianina Rasiei, balšaviki rasstralali biez sudu j śledstva, razam z žonkaj i dziećmi, siamiejnym lekaram, słuhami…
Roznyja ludzi pa‑roznamu aceńvajuć asobu apošniaha rasiejskaha imperatara, jahonuju rolu u historyi. (Miž inšym, nie było b adračeńnia Mikałaja II ad prastołu ŭ lutym 1917 — nie viadoma, ci była b abvieščana BNR u sakaviku 1918.) A voś što da abstavinaŭ trahičnaj hibieli jaho i jahonaj siamji daŭno nijakich sumnievaŭ niama. Jość vyniki śledztva, jość šmatlikija rečavyja dokazy. U roznych krainach Zachadu i ŭ Japonii nie adnojčy byli praviedzienyja hienetyčnyja ekspertyzy znojdzienych pad Jekaciarynburham pareštkaŭ. Usie vyniki śviedčać — kostki, frahmenty adzieńnia sa śladami kryvi adnaznačna naležać čalcam carskaj siamji. Pareštki kožnaha ź ich identyfikavanyja paasobku.
Ale Rasiejskaja pravasłaŭnaja carkva uparta admaŭlajecca pryznać hetyja pareštki sapraŭdnymi.
Dziesiać hadoŭ tamu RPC dała maŭklivuju zhodu na ŭračystaje pachavańnie pareštkaŭ Mikałaja II i jaho kreŭnych ŭ Pietrapaŭłaŭskim sabory ŭ Sankt‑Pieciarburhu. Ale sama ŭ tym pachavańni aficyjna nia ŭdzielničała i miesca pachavańnia taksama nie pryznaje. U 2000 hodzie RPC kananizavała (prasłaviła) carskuju siamju. Praŭda, słuhaŭ, jakija padzialili ź joj trahičny los, heta nia tyčycca. Sioleta Ŭsiaśvietny rasijski narodny sabor, jaki ŭznačalvaje patryjarch Alaksij II, upieršyniu zaklikaŭ dziaržavu asudzić zabojstva. Udzielniki saboru źviarnułsia «da ŭsich halinaŭ dziaržaŭnaj ułady z zaklikam dać acenku jekaciarynburhskich padziejaŭ 1918 hodu jak złačynstva, jakoje parušyła nia tolki čałaviečyja zakony, ale j asnovatvornyja duchoŭna‑maralnyja pryncypy». RPC vystupiła i za paśmiarotnuju reabilitacyju carskaj siamji.
Ale čamu ŭsio‑tki carkva admaŭlajecca pryznać sapraŭdnymi znojdzienyja pareštki? Moža być, tamu, što tady RPC daviałosia b uziać častku viny i na siabie, kajacca za pasobnictva balšavickamu režymu, jaki jana ciapier asudžaje, za ŭskosnaje apraŭdańnie pakutaŭ i śmierciaŭ miljonaŭ ludziej ad ruk stalinskich kataŭ, u tym liku — pravasłaŭnych śviataroŭ i prostych viernikaŭ.
Što tyčycca dziaržavy, dyk heta nia niejkaja inšaplanetnaja, infernalnaja siła —heta Hieneralnaja prakuratura RF, karny orhan dziaržavy, admaŭlaje ŭ reabilitacyi. Admaŭlaje na toj padstavie, što zabojstva imperatarskaj siamji była, nibyta, čysta kryminalnaj spravaj. Bo nie było, maŭlaŭ, piśmovaha zahadu z Maskvy ab źniščeńni Mikałaja II i jahonych kreŭnych. Byccam heta mianiaje palityčny charaktar zabojstva.
Taja samaja prakuratura, darečy, admaŭlajecca rassakrecić materyjały śledztva pa Katynskaj spravie. Sučasnaja rasiejskaja dziaržava, jak i carkva, vidavočna, ličyć siabie biazhrešnaj i niepadsudnaj.
Artadaksalny Euronews i «pravasłaŭnyja» anhlikanie
U tyja dni, kali pravasłaŭny śviet adznačaŭ 1020‑hodździe Chryščeńnia Kijeŭskaj Rusi, u Eŭropie adbyłasia jašče adna padzieja. Jana mahła b zastacca i niezaŭvažanaj u Biełarusi j Rasiei, kali b uvahu joj nie nadaŭ kanał Eŭrańjuz.
Na hetym kanale, dareča, niadaŭna adbyŭsia, kažučy modnym słovam, rebrendynh. Novy dyzajn vyhladaje pryvabna i, što nazyvajecca, kreatyŭna. Praŭda, pačatak viaščańnia na rasiejskaj movie paśla rebrendynhu nie abyšoŭsia biez kazusu. Padčas pakazu reklamnaj zastaŭki, dzie byli vykarystany kadry z vyjavami palitykaŭ roznych krainaŭ, dyktar nazvaŭ lidera biełaruskaj apazycyi Alaksandra Milinkieviča… Alaksandram Cimašenkam.
Što ž, kazusy zdarajucca absalutna va ŭsich. Apošnim časam biełaruskich hledačoŭ tryvožyła bolš toje, što teksty na rasiejskim kanale Eŭrańjuz pačali mocna nahadvać teksty, što zvyčajna hučać na kanale «Rasieja». Da niadaŭniaha času heta tyčyłasia tolki palityčnych akcentaŭ. Ale dniami na kanale źjaviŭsia kamentar, u jakim vyrazna prahučaŭ i akcent relihijny.
Kamentar za 16 lipienia tyčyŭsia rašeńnia synodu Anhlikanskaj carkvy dazvolić rukapakładańnie žančynaŭ u śviatary. Ciažka było pazbavicca ŭražańnia, što heta byŭ kamentar nie eŭrapiejski kanał navinaŭ, a jakoha‑niebudź Puškova na maskoŭskim TVC. U paćviardžeńnie faktu, byccam mnohija prychadžanie anhlikanskaj carkvy aburanyja liberalizacyjaj, parušeńniem tradycyjaŭ i raspustaj niekatorych śviataroŭ‑hiejaŭ, u zakadravym tekście prahučali słovy: (cytuju pavodle aŭdyjozapisu ŭ pierakładzie z rasiejskaj): «pačaścilisia vypadki, kali cełyja anhielskija prychody, niazhodnyja z hetym, pierachodzili ŭ pravasłaŭje. Adzin ź pieršych takich vypadkaŭ adbyŭsia ŭ Melburnie 18 hadoŭ tamu».( Cytuju ŭ pierakładzie z rasiejskaj pavodle aŭdyjozapisu z efiru, bo tekst hetaha kamentaru na rasiejskamoŭnaj staroncy sajta Jeŭranjuz całkam apublikavany nia byŭ, a sam videarolik vydaleny — V.T.)
Možna było b paličyć, što zdaryłasia nieparazumieńnie. Pierakładčyk, ci aŭtar kamentaru prosta pierabłytaŭ słova «artadaksalny» u sensie «pravasłaŭny» i artadaksalny ŭ sensie śvietapohladu, to bok — taki, jaki ŭsprymajecca jak adzina pravilny, zasnavany na niaŭchilnym śledavańni dahmatam viery.
Ale ŭsio vyhladaje krychu bolš składana. Amal u kožnaj carkvie jość refarmatarskaje kryło i kanservatyŭnaje. Jašče na pačatku sioletniaha červienia Bi‑Bi‑Si paviedamiła, što ŭ Anhlikanskaj carkvie naśpiavaje raskoł pamiž prychilnikami liberalnaha kursu ciapierašniaha Arcybiskupa Kenterberyjskaha Roŭena Ŭiljamsa i kanservatarami. Na tak zvanuju Łambeckuju kanferencyju ŭ hrafstvie Kient, jakuju raz na dziesiać hadoŭ ładzić supolnaść anhlikanskich cerkvaŭ, što pryznajuć svaim duchoŭnym lideram Arcybiskupa Kienterberyjskaha, u lipieni nie pryjechali kala 200 biskupaŭ — ŭ asnoŭnym, z krainaŭ treciaha śvietu. Raniej jany praviali asobnuju kanferencyju ŭ Jerusalimie i vyrašyli stvaryć svajo bractva, jakoje nie pryznaje liberalnych źmienaŭ.
Choć Anhlikanskaja carkva ŭźnikła ŭ vyniku Refarmacyi ŭ Anhlii ŭ XVI stahodździ, sami jaje prychilniki nie nazyvajuć siabie pratestantami dy ličać svaju vieru katalickaj. Tym nia mienš, Rasiejskaja pravasłaŭnaja carkva da apošniaha času ličyła Anhlikanskuju carvu, jakaja siońnia abjadnoŭvaje 77 miljonaŭ prychadžanaŭ u roznych krainach śvietu, kananična blizkaj, u adroźnieńnie ad katalickaj. Na niekatorych rasiejskich prasvasłaŭnych sajtach pišuć navat, što Anhlikanskaja carkva była niekali (za časam karala Artura) pravasłaŭnaj, što jość, zrazumieła, čystaj achiniejaj.
Chto pieršym kinuŭ kamień?
Rašeńnie anhlikanskaha synodu dazvolić žančynam zajmacca śviatarnaj dziejnaśćiu (jak skažam, u luteranskaj Švecyi) vyklikała nervovuju reakcyju Maskoŭskaha patryjarchatu. Pradstaŭnik adździełu zamiežnych znosinaŭ MP śviatar Ihar Vyžanaŭ zajaviŭ: «…dla mižchryśjiciainskaha dyjalohu hetaje rašeńnie jość, biezumoŭna, vielmi balučym krokam, tamu što jano ŭsio bolš i bolš addalaje anhlikanskuju supolnaść ad Cerkvaŭ apostalskaj tradycyi…» i pahražaje raskołam Anhlikanskaj carkvie.
Cikava, što kłopat pra adzinstva anhlikanskaj supolnaści patryjarchija vykazała akurat u toj momant, kali nad samoj RPC navisła realnaja pahroza raskołu. U červieni archirejski sabor u Maskvie asudziŭ japiskapa Anadyrskaha i Čukockaha Dyjamida (Dziubana) i zabaraniŭ jamu słužyć. 17 lipienia synod pavinien byŭ kančatkova pazbavić jaho sanu, ale daŭ adterminoŭku raskolniku da vieraśnia, kab toj adumaŭsia. Miž tym, Dyjamid u suviazi z 90‑j hadavinaj rasstrełu carskaj siamji abviaściŭ anafiemu… Patryjarchu Alaksiju II, a taksama mitrapalitam Smalenskamu Kiryłu i Mienskamu — Fiłaretu, abvinavaciŭšy ich u baraćbie suprać adnaŭleńnia manarchii ŭ Rasiei. Darečy, patryjaršy ekzarch Biełarusi mitrapalit Fiłaret vystupiŭ raniej z tłumačeńniem na sabory, što kananizacyja rasiejskaha cara jak pakutnika «nie źviazana ni z zaklikam da adnaŭleńnia dynastyi Ramanavych na prastole, ni z zaklikam da adnaŭleńnia manarchii».
Tym samym, na dumku Dyjamida, RPC parušyła klatvu viernaści Ramanavym, dadzienuju ŭ 1613 hodzie…
Dyjamid u svaich kazaniach zaklikaje admovicca ad mabilnych telefonaŭ, Internetu, indyvidualnych numaroŭ padatkapłatnika, pašpartoŭ i našeńnia halštukaŭ. Paviedamlałasia, što pry kancy červienia ŭ Maskvie «dyjamidaŭcy» zchlasnulisia z aktyvistami patryjatyčnaha ruchu «Našy». Pry hetym jany bili «našystaŭ» pa hałovach ikonami dy parvali ichny plakat «Asnovy pravasłaŭnaj kultury — u kožnuju škołu!» Jak havoryć rasiejskaje prysłoŭje, «za čto boroliś, na to i naporoliś».
Faktyčna, RPC sutyknulisia z tymi ž nastupstvami, što i dziaržaŭnaja televizija. Hulajučy na patryjatyźmie, prapahandujučy rolu carkvy jak symbalu rasiejskaj (bizantyjskaj) dziaržaŭnaści, vyklučnuju duchoŭnaść rasiejskaha narodu, jakaja procistaić, nibyta, liberalnym kaštoŭnaściam Zachadu, arhanizatary ŭsich «apošnich pieramohaŭ» Rasiei sutyknulisia z tym, što pasiejanyja imi zuby drakona pačali davać uschody. A ciomnyja instynkty masaŭ — vychodzić z‑pad ichnaha kantrolu. I samaje hałoŭnaje, nieviadoma, što ciapier z uism z hetym rabić. Umieńnia pierakonvać, a tym bolš dyskutavać — nie chapaje.
Maskoŭskaja patryjarchija ŭžyvaje ŭ baraćbie ź miaciežnym japiskapam metady, jakija nie našmat lepšyja za tyja, što ŭžyvali savieckija kamunisty. Tak, patryjarchija abvinavacła Dyjamida ŭ tym, što jon maliŭsia ŭ chramie (ujavicie sabie!) za byłoha hubernatara Čukotki Ramana Abramoviča. Vina śviatara, zrazumieła, nia ŭ tym, što za hubernatara maliŭsia, a ŭ tym, što za Abramoviča. Nu, i biaź źlivu «kampramatu», viadoma, nie abyšłosia — adšukali ŭ internecie ŽŽ‑dziońnik (!) niejkaha śviatara, jaki pisaŭ, što Dziuban niekali ledźvie nie zarubiŭ niekaha taparom…
Vyhladaje, što ŭ Rasiei moža chutka źjavicca svoj pravasłaŭny muła Amar. I spadziavacca raspravicca ź im z dapamohaj kampramatu, adłučeńnia ad carkvy ci navat aryštu było b vialikaj naiŭnaściu.
Ad vialikaha da śmiešnaha…
Na zaviaršeńnie varta paraŭnać vyniki zhadanaha na pačatku apytańnia ŭ RF z vynikami padobnych prajektaŭ i inšych krainach. Nie sakret, što pieršaj ideju takoha apytańnia vyłučyła teleradyjokarparacyja Bi‑bi‑si. U 2002 hodzie jana ažyćciaviła svoj prajekt «100 vialikich brytancaŭ». Cikava, što imiony, jakija ŭvajšli ŭ pieršuju sotniu pa vynikach prajektu, byli apublikavany ŭ alfabetnym paradku. Pra dziesiać najbolš papularnych brytancaŭ B‑Bi‑Si zrabiła dziesiać telefilmaŭ. Voś hetyja imiony (taksama pavodle alfabetu) — inžyner u halinie transpartu Isamabard Brunel, Uinstan Čerčyl, Oliver Kromvel, Čarłz Darvin, pryncesa Dyjana, karaleva Lizavieta I, Džon Lenan, admirał Nelsan, Isaak Njutan i Ŭiljam Šekśpir.
U 2003 hodzie padobnaje apytańnie było praviedzienyja i ŭ Niamieččynie, na kanale ZDF. Pieršuju diasiatku skłali imiony stvaralnika FRH Konrada Adienaŭera, Marcina Lutera, kanclera Vili Branta, Jahana Sebastjana Bacha, Jana Hutenberha, Jahanesa Volfhanha fon Hiote, Ota fon Bismarka, Alberta Ajnštejna.
U 2005 hodzie ŭ Francyi apytańnie «Sent plus grands Français» na kanale TF‑1 dało šmat u čym niečakanyja vyniki. Pieršaje miesca, jak i prahnazavałasia, zaniaŭ Šarl de Hol. Dalej išli lekar i bijolah Lui Paster, relihijny dziejač abat Pjer, nobeleŭskaja laŭreatka Maryja Kiury (darečy, palaki aburylisia, bo ličać Kiury‑Składoŭskuju svajoj sujačyńnicaj). A voś na piatym miescy apynuŭsia papularny aktor Kaluš, jaki abyjšoŭ Viktora Hiuho, na vośmym, adrazu za Maljeram, — komik Burvil. U pieršuju dziasiatku ŭvajšli taksama akieanolah Žak‑Iŭ Kusto i Edyt Pijaf. I samaje cikavaje — bajkapisiec Lafanten i fantast Žul Vern apiaredzili Napaleona Banaparta, jaik apynuŭsia ŭsiaho tolki na 16‑m miescy!
U ZŠA apytańnie mieła bolš pradkazalnyja vyniki. Samym vialikim byŭ pryznany Ronald Rejhan, za im išli Aŭraam Linkoln, Marcin Luter Kinh, Džordž Vašynhtan, Bendžamin Franklin, Džordž Buš‑małodšy, Bił Klintan, Ełvis Preśli, Opra Ŭinfry (papularnaja televiadoŭca) i Franklin Dełana Ruzvelt. Ź dziesiaci piaciora — prezydenty. Praŭda, prysutnaść u śpisie Džordža Buša — małodšaha ŭžo tady vyklikała niamała iraničnych vodhukaŭ.
Ale samym viasiołym atrymałasia apytańnie ŭ Čechii. U dziasiatku «vialikich čechaŭ» adrazu patrapiŭ byŭ litaraturny persanaž Švejk, jakoha daviałosia «dyskvalifikavać». Pieramoh u pieršym tury Jara Cymrman z takoj voś bijahrafijaj: «naradziŭsia ŭ 1857‑m (ci 1864, ci 1867, ci 1894 — akušer byŭ ṕjany i nierazborliva napisaŭ datu), baćki vyraścili jaho jak dziaŭčynku, kab jon moh danošvać rečy svajoj siastry. Jon vynajšaŭ johurt, CD (Cimrman's Disk), 7 metraŭ nie dajšoŭ da Paŭnočnaha polusu (prahnali indziejcy) i ŭhavaryŭ Čechava pierapisać «Try siastry» (kali Jara pačuŭ rabočuju nazvu «Dźvie siastry», jon zapytaŭsia — a ci nie zamała?)» (Cyt. pavodł sajtu telekritika.ua — V.T.)
Pakolki Jara, jak vyjaviłasia, taksama byŭ prydumanym satyryčnym persanažam, pieršaje miesca zamiest jaho daviałosia addać karalu Bahiemii Karłu IV Pšemysłavu. U dziasiatku ŭvajšli taksama pieršy prezydent Čechasłavaččyny Tomaš Masaryk, relihijny refarmatar Jan Hus, nacyjanalny hieroj Jan Žyžka, piśmieńniki Kareł Čapek i Bažena Niemcava. Ź viadomych u śviecie asobaŭ u sotniu patrapili Franc Kafka, byłaja dziaržsakratarka ZŠA Madlen Ołbrajt (narodžanaja Maryja Jana Korbiełava), tenisistka Marcina Naŭraciłava, viadomaja, miž inšym, svajoj nietradycyjnaj aryjentacyjaj, i naradženiec Čechii psychaanalityk Zyhmund Frojd.
Ci možna ŭjavić sabie padobnyja vyniki ŭ siońniašniaj Biełarusi? Kali b ideja pravieści apytańnie pad umoŭnaj nazvaj «Vialikija biełarusy» pryjšła da hałavy kiraŭnictvu BT, čyich imionaŭ nazvali b bolš — piśmieńnikaŭ, navukoŭcaŭ, artystaŭ, karaloŭ, ci savieckich vojenačalnikaŭ i partyjnych kiraŭnikoŭ? A moža, pobač ź imiem Kalinoŭskaha my pabačyli b imia Muraŭjova‑Viešalnika? Padobnaje, na žal, nia vyklučana.
P.S.
A voś vyniki sapraŭdnaha sacyjalahičnaha apytańnia, praviedzienaha ŭ Rasiei zhadanym fondam Hramadzkaja dumka: 1. Piotra I . 2. Stalin. 3. Lenin. 4. Brežnieŭ. 5. Maršał Žukaŭ. 6. Barys Jelcyn. Dalej iduć Kaciaryna II, Suvoraŭ, Kutuzaŭ i Jury Haharyn. Car Mikałaj II nie patrapiŭ navat u pieršyja 50 imionaŭ! Puškin zaniaŭ nie 4-je miesca, jak zajaŭlaje kanał «Rasieja», a 13-je, uśled za Chruščovym. A Ŭładzimir Vysocki – Z7-je (a nie 5-je). Niaŭžo Piotra I nie dahadziŭ tym, što niekali «prarubiŭ vakno ŭ Eŭropu»?
VT
Kamientary