«На тобе й кош і рыба». 81‑гадовая Вера запісала ўспаміны пра Давыд-Гарадок 1950‑х і зрабіла аўдыязапісы дарагой яе душы гаворкі

У мой час у маім Давыд-Гарадку было тры школы: беларуская, руская і вячэрняя. Абодва мае браты вучыліся ў беларускай школе. Я трапіла ў рускую школу, дзе мы вывучалі мноства новых слоў і паняццяў без слоўнікаў і перакладчыкаў. Усё, што нас атачала, стала называцца па-новаму. У нашых дамах мы хадзілі па «подлозі» (а ў школе казалі: «пол») і глядзелі ў «столю» (а ў школе — «потолок»). Часалі «патыліцу» (у школе: затылок), калі вырашалі цяжкую задачку. А каля печы стаяла «чыплея» (у школе — ухват). Кнігі ў школу мы насілі ў «тэчцы» (тыпу шопера, замест заплечніка). Усё гэта трэба было вывучыць па-руску. А ў нас жа тады не было электрычнага святла, радыё і тэлевізара.

Мы шмат чыталі ўслых па-руску, вымаўляючы кожнае слова так, як яно было напісана. Мы чыталі «Здравствуйте», старанна выгаворваючы кожную зычную. Вітанне «Здрасте!» здавалася нам грубым.

Я была стараннай і паслухмянай вучаніцай, да рускай ставілася адказна і была рада, калі ў маім лексіконе з'яўлялася новае слова. Калі я была ў пачатковай школе, мой сусед Максім Казляк, брат маёй сяброўкі, неяк узяў у рукі гармонік, каб штосьці зайграць. Гарманісты ў нас былі суцэль самавукі, але на вулічных танцавальных пятачках цудоўна запальвалі падлеткавую публіку.

— Ты фальшывіш, — сказала я Максіму.

Ён сам гэта ведаў. Максім быў на шэсць гадоў старэйшы, і мая заўвага яго проста раз’ятрыла.

— Сказала б як-нібудзь по-простому, а то «фальшы-ы-ыві-і-і-ш», — басам абурыўся Максім.

Я маўчала, але была ўтайне гордая сабой. А Максім, на жаль, больш гармонікам не займаўся.

Ужо будучы студэнткай, я спытала неяк у чалавека на вуліцы: «Скажеце, сколько сайчас часоў?».

Яго пакарабаціла маё няведанне рускай мовы.

— Девушка, нужно спрашивать не сколько часов, а сколько времени.

А чаму, думала я сабе. Калі ёсць адна гадзіна, то можа быць і некалькі гадзін. Мне патлумачылі, што «часы» ў нас азначаюць яшчэ і прыладу для вымярэння часу.

У нас была цудоўная настаўніца беларускай і рускай моў Еўфрасіння Фёдараўна. У адказ на фразу тыпу «У мое бабу е новая ківенька» (У маёй бабулі ёсць новая кавенька) яна неяк мімаходзь заўважыла, што ў некаторых рэгіёнах БССР замест слова «е» ўжываюць слова «ё».

Вучні майго класа ведалі толькі гарадзецкую мову і проста не падазравалі, што хтосьці далёкі, аж за 50 км ад іх, можа гаварыць так незвычайна. Клас так і пакаціўся са смеху: «Ё»! Гэта да немагчымасці смешна, што недзе тут пад нашым бокам нейкія дзіўныя людзі так калечаць нашу гаворку недарэчным словам «Ё». Еўфрасіння Фёдараўна такой рэакцыі не чакала і сціпла маўчала. Магчыма, яна сама родам з такой «ёкаючай» мясцовасці і адчувала сваю неправату.

Ужо ў сталым узросце, калі руская мова стала для мяне працоўным інструментам, я дапусціла грубую памылку ў рускай мове, на якую звярнулі ўвагу мае рускія па паходжанні калегі.

— На тебе книга, — сказала я камусьці з тых, хто сядзеў побач.

— Трэба казаць «на тебе книгу», — паправілі мяне.

— А ў маім Давыд-Гарадку існуе прымаўка «На тобе й кош і рыба», — парыравала я. Я гавару як гарадчучка. (На табе і кош і рыба азначае «на табе ўсё; здаюся, толькі адчапіся. Кош— плецены кошык выцягнутай ці канічнай формы лавіць ці захоўваць у вадзе вылаўленую рыбу— НН.)

@nashaniva Жанчына з Давыд-Гарадка запісала, як там гавораць #Столин #давидгородок #Пинск #Брест #беларускаямова ♬ оригинальный звук - Наша Ніва. Навіны

Рускую даводзілася шліфаваць, каб давесці да патрэбнага ўзроўню. Кожны раз, калі я прыязджала дадому на канікулы, мае далёкія сваякі (з нейкай доляй зайздрасці) падкрэслівалі, што я гавару па-руску ўсё лепш і лепш. Іх зайздрасць цалкам зразумелая: кожную вясну яны прадавалі сваё насенне ва ўсім Савецкім Саюзе (вырошчванне гародніны і кветак на насенне быў і застаецца традыцыйным бізнэсам гарадчукоў), і веданне рускай мовы ім было б добрай падмогай, таму што па мове вызначаюць «свой-чужы», а «сваім» людзі больш давяраюць.

Адзіным чалавекам, каму мая руская прыносіла пакуты, была мая мама.

— Шчо гэто за слово «почему»? — пыталася яна, падкрэсліваючы гук «ч». — Трэба казаць чому, навошчо, колі.

Я вельмі любіла сваю маму і не ведала, як апраўдвацца. Тата разумеў мяне больш, ён выдатна валодаў польскай.

Выйшла, што пасля гарадзецкай гаворкі я адразу перайшла на рускую, а беларуская мова стала другараднай.

На жаль, цяпер засталося не так многа людзей, якія гавораць па-беларуску не толькі дома, але і на працы. І калі я пачула чыстую, прыгожую беларускую мову ў Мінску ў 2015 годзе ў паліклініцы, я была вельмі прыемна здзіўлена.

Вы размаўляеце па-беларуску! — з захапленнем усклікнула я

Я ж беларусачка! — усміхнулася немаладая медсястра.

Але ў беларускай мовы ёсць натуральныя праціўнікі, тыя, каму яна незразумелая. Яны хочуць усё спрасціць і таму гатовы здзекавацца з нашай вялікай спадчыны.

Памятна, як у Падмаскоўі я аднойчы каталася на ровары ў суправаджэнні кавалера.

— Спой что-нибудь по-белорусски, — папрасіў ён.

Седзячы на ровары, я пачала зычна спяваць як у дзяцінстве:

… Помніш, калі я спаткаўся з табою, зорка Венера ўзышла…

Что за слово «спаткаўся»? Споткнулся, что ли? А «зорка»? — удивился кавалер.

Мяне гэта вельмі абразіла тады. Я ж беларусачка! За кожны праменьчык гэтай зоркі я гатова была біцца кулакамі!

Я радая, што зараз мова маёй Радзімы адраджаецца як нейкая цяга да свабоды і волі.

А мая гарадецкая гаворка прысутнічае ў маей памяці як самая базавая і надзейная інфармацыя (на клетачным узроўнi). Калі мне не хапае слоў на рускай мове, я іх успамінаю по-гарадзецку.

У нас было мноства прымавак і прыслоўяў. Вось некалькі прыкладаў:

Поманяў быка на індыка (так у Давыд-Гарадку вымаўлялі «памяняў»).

Ні до пары — з’ядзяць цабэ татары (быў старадаўні звычай дарыць, даваць усяго па два, чатыры, шэсць і г.д. Лічылася, што гэта прыносіць шчасце, беражэ).

Дурэнь і мяло поломіць. (Дурань і таўкач паломіць.).

Була ў собакі хата. (Іранічна кажуць пра поўнае збядненне, калі не засталося ні кала ні двара.)

Шчо голова, то й розум (эквівалент расейскага «сколько голов, столько и умов»).

А цяпер вершык, які я памятаю з маленства:

Дожджык, дожджык, перэстань
Му поедом у Ёрдань
Богу моліцца
Хрысту поклоніцца.

Шчэ хочу сказаць усім і собе тожэ:

Баражэцэ свою говорку, навэт колі гэто нікому ні знакомуй діалект.

View this post on Instagram

A post shared by Наша Ніва | Nashaniva.com (@nashaniva)

Вось вам яшчэ некалькі прыкладаў з маёй роднай гарадецкай мовы.

Нішчэшко муліць ёй у пантопэльцы. (Нештачка муляе ёй у чаравічку.)

Цапэр папо поплуў по віш. (Сёння тата паплыў па траву асаку.)

Ходзем, купім тобе сведор.

У мое зовіцы хорошые панчоxi. (У сястры маёй жонкі прыгожыя панчохі.)

На прыпачку набоковаты глечык. (На загнеце скасабочаны глечык.)

Мы называем свой дыялект гарадзецкай мовай, таму што у кожнай з навакольных вёсак былі свае асаблівасці і ў гаворцы, і ў адзенні, і ў абрадах. Паслухае гарадчук чалавека і адразу пачуе: гэты з Церабліч, а той з Ольпеня. Кожнае паселішча мела інакшыя карані, сваю мову, сваю культуру.

У гарадзецкай мове, прыкладам, прысутнічаюць дыфтонгі «іе» і «ўо» (нейкае племя, у мове якога былі гэтыя дыфтонгі рассяліся тонкай смугой ад Століншчыны праз наваколлі Бярозы і Пружан аж да Бельска на Падляшшы; тыя самыя дыфтонгі захаваліся ў літоўскай мове — НН). Вымаўлялі «віера», «дзіело», «дзіед», «вуол», «куонь», «туок» і г.д.

Дзякуючы веданню гарадоцкай гаворкі мне было лягчэй чытаць Біблію на царкоўнаславянскай мове, якую я набыла ў аднаго святара ў Казахстане, калі пачалі адкрывацца цэрквы і можна было набыць хрысціянскую літаратуру. Я шукала нейкую таемную інфармацыю, патайную ісціну, зашыфраваную ў магічных літарах і знаках Бібліі. Чытаць Біблію, дарэчы, мяне навучыла мая мама. Каб зразумець тое, што напісана ў гэтай вялікай кнізе, трэба шмат думаць. «Шчаслівыя тыя, хто маюць голад і смагу справядлівасці, бо яны насыцяцца».

• 16
• 0
• 0
• 0
• 0
• 1
• 0
• 4