Znajšlisia fondy pinskaj biblijateki ordena francyskancaŭ. Jany ŭ Sankt-Pieciarburhu

Daśledčyk-biełarus z Masarykavaha ŭniviersiteta ŭ češskim horadzie Brno Andrej Kałavur na svajoj staroncy ŭ fejsbuku raskazaŭ pra los adnoj z najstaražytniejšych i najbahaciejšych biblijatek ź Biełarusi, jakaja była vyviezienaja ŭ Rasiju paśla taho, jak u 1939 hodzie ŭ Zachodniuju Biełaruś uvajšła Čyrvonaja armija.

Adna sa staražytnych knih sa zboru pinskich francyskancaŭ 

Hetaj vosieńniu mnie ŭdałosia paznajomicca z naščadkam Fieliksa Janieviča (1762—1848) — znakamitaha kampazitara z VKŁ, jaki emihravaŭ u Anhliju i zrabiŭ tam paśpiachovuju karjeru. Džozi Dziksan, jaho praŭnučka ŭ čaćviortym pakaleńni, pakazała mnie katałoh z fotazdymkami rečaŭ Janieviča i raskazała pra papularyzacyju jaho tvorčaści.

Na adnym z fotazdymkaŭ ja ŭbačyŭ adbitak Pro Lithuania. Ja pasprabavaŭ raskazać Džozi pra lićvinaŭ i biełarusaŭ, ale słovy nibyta sychodzili ŭ pusteču: Fieliks — polski kampazitar.

Heta absalutna zvyčajnaja situacyja. Naprykład, svajaki lićvina Napaleona Ordy spakojna pieradali jaho rečy ŭ Nacyjanalny muziej u Krakavie. Taki ž los napatkaŭ kalekcyju Tyškievičaŭ z Łahojska: artefakty byli adpraŭlenyja ŭ Varšavu i pieradadzienyja ŭ dar Tavarystvu achovy histaryčnych pomnikaŭ.

Fondy pinskaj biblijateki francyskanskaha klaštara nie zastalisia ŭ Biełarusi ź inšaj pryčyny. Adna sprava, kali dzieci addajuć kalekcyju svaich baćkoŭ, i zusim inšaja — kali našy kaštoŭnaści prosta vyvoziać niezakonna.

Biblijateka-archiŭ pry klaštary francyskancaŭ u Pinsku — adna z samych staražytnych na terytoryi Biełarusi. Pieršyja źviestki pra jaje datujucca 1648 hodam, a dakumienty, jakija tam zachoŭvalisia, tyčylisia historyi Pinskaha kniastva i VKŁ ad XIV stahodździa. U 1925—1932 hadach biblijatekaj-archivam apiekavaŭsia biskup Zyhmunt Łazinski.

Toje, što adbyłosia z histaryčna-kulturnymi kaštoŭnaściami ŭ 1939—1941 hadach, prajaśniaje historyk Raisa Zianiuk. Z apublikavanaj spravy «Pierapiska ab biblijatecy Pinskaj sieminaryi, luty-maj 1941 hoda» vynikaje, što biblijateka była vyvieziena ŭ Maskvu ŭ Centralny antyrelihijny muziej (CAM) biez sankcyi CK KP(b)B ci SNK BSSR.

U 1940 hodzie nad sistematyzacyjaj fondaŭ pracavaŭ Julius Marholin. Jon paćviardžaje, što jany čakali mienavita kamisiju ź Minska, a nie z Maskvy.

«U Pinsku znachodziłasia adno z samych redkich knihaschoviščaŭ Zachodniaj Biełarusi. Miascovaje nasielnictva navat nie padazravała pra heta… U ścienach Duchoŭnaj sieminaryi pry kaściole ramanska-polskaha stylu kanca XV stahodździa, akružanym masiŭnym mocnym muram, nazapasiłasia da 50 000 staradaŭnich i novych knih», — pisaŭ Marholin.

U 1941 hodzie Antyrelihijny muziej u Maskvie adkazaŭ biełaruskim uładam:

«C.A.M. zhodna z ukazańniami t. Jarasłaŭskaha dakładna vykanaje svajo abaviazacielstva i ŭsie knihi, jakija majuć značeńnie dla Biełarusi, viernie nazad».

Ale hetaha nie adbyłosia. Chutka pačałasia vajna, a ŭ 1947 hodzie muziej rasfarmavali.

Nieskładana było vyjavić, što fondy Antyrelihijnaha muzieja byli pieraviezienyja ŭ Dziaržaŭny muziej historyi relihii (DMHR, Sankt-Pieciarburh).

Pieršaja prykmieta taho, što mienavita tam zachoŭvajucca pinskija fondy, źjaviłasia ŭ 2022 hodzie [publikacyja rasijskich daśledčyc Aleny Kraŭcovaj i Julii Rohavaj «Pierhamiennyje hramoty XVI—XVIII vv. iz archiva pinskoho monastyria franciskanciev v sobranii Hosudarstviennoho muzieja istorii rielihii»]. Tady stała viadoma pra 10 dakumientaŭ, jakija pachodziać ź Pinska i znachodziacca ŭ DMHR. Siarod ich:

• dakumienty Jazafata Parysoviča, dziakujučy jakomu ŭ 1730 hodzie byŭ pabudavany muravany pinski kaścioł Uniebaŭziaćcia Najśviaciejšaj Panny Maryi;
• hramata karalevy Bony ad 1556 hoda na starabiełaruskaj movie;
• dźvie kanfirmacyjnyja hramaty karala Uładzisłava IV;
• papskaja buła Klimienta XI.

Zastavałasia tolki atrymać paćviardžeńnie ad kiraŭnictva muzieja. Ja źviarnuŭsia da dyrekcyi jak daśledčyk i čalec Mižnarodnaj rady muziejaŭ (ICOM) z prośbaj paćvierdzić najaŭnaść kalekcyi i aličbavać jaje. Zrazumieła, što pytańniem viartańnia takich kaštoŭnaściaŭ pavinna zajmacca dziaržava.

Na praciahu studzienia ja atrymaŭ listy ad zachavalnika kalekcyi redkich knih. Sapraŭdy, značnaja častka knih i rukapisaŭ z našaj pinskaj biblijateki znachodzicca ŭ ich, ale jany raskidanyja pa roznych fondach i nie vyłučany ŭ asobnuju kalekcyju (joju nichto nikoli nie zajmaŭsia!).

Tolki ŭ adździele redkaj knihi papiarednie było znojdziena 10 vydańniaŭ, śpis jakich ja atrymaŭ. Siarod ich: «Kazańni ab časie i śviatych» Biertrana de Ła Tura (1501), «Dumki pra srodki sapraŭdnaha kiravańnia, suprać Nikoła Makijavieli» Žancije Inasana (1578), «Vierhilij navyvarat» Pola Skarona (1752).

Adna sa staražytnych knih sa zboru pinskich francyskancaŭ

Jak mnie paviedamili, u inšych adździełach ličby značna bolšyja: u adździele rukapisaŭ bolš za 50 ekzemplaraŭ pachodziać ź Pinska, a navukovaja biblijateka jašče nie vyznačyłasia ź finalnaj kolkaściu. Fondy adkrytyja dla daśledavańnia i častkovaj aličboŭki na miescy.

Takim čynam, na siońnia my viedajem, dzie znachodzicca značnaja častka Pinskaj biblijateki francyskancaŭ — naša historyka-kulturnaja kaštoŭnaść, jakuju, spadziajusia, u spryjalny čas my zmožam viarnuć u Biełaruś. 

Kamientary da artykuła