Vasil Bykaŭ. Pomnik ad demakratyi

Vasil Bykaŭ

Pomnik ad demakratyi

Dziaržava była demakratyčnaj, demakratyčnym było hramadztva. Kultura, biezumoŭna, taksama budavałasia demakratyčnaja. Tatalitaryzm, choć i niadaŭna, ale ŭvieś syšoŭ u niabyt, pakinuŭšy pa sabie błahuju pamiać. Ludztva rupiłasia pazbycca jaho nadta ž niechucavych nastupstvaŭ. Treba było paniščyć jaho niadobruju spadčynu i ŭmacavać demakratyju. Najpierš było vyrašana pastavić pomnik Pieśniaru.

Piaśniar, biezumoŭna, byŭ demakratam (jak i naležała pieśniaru-patryjotu). Antydemakratyčny režym nia raz kidaŭ jaho ŭ turmu, jahonyja tvory nie drukavalisia, a pieśni nie vykonvalisia. Ułady abvieścili konkurs na najlepšy prajekt pomnika, i ŭ konkursie mahli ŭdzielničać usie majstry, chto tolki chacieŭ. Abmiarkoŭvać taksama moh kožny. Prajekty pomnikaŭ byli vystaŭlenyja dla ahladu ŭ haradzkim parku. Vybirali dzień ceły, i tolki pad viečar hramada spyniłasia na adnym. To byŭ samy vialiki hipsavy piaśniar. Niekatoryja, praŭda, chacieli siarednich pamieraŭ, ale im družna zapiarečyli, i tyja ŭrešcie pahadzilisia. Usio ž pamier — nie apošni z kryteryjaŭ u hramadztvie, dzie ich i tak było niebahata. Toj samy vybar zrabiła i aficyjnaja kamisija, składzienaja z pradstaŭnikoŭ uładaŭ i roznych słajoŭ nasielnictva.

Dalej išło abmierkavańnie detalaŭ. Amal usie byli pierakananyja, što adna hałava dobra, a šmat hałoŭ — lepiej. Skulptar, praŭda, piarečyŭ, ale jamu napomnili, što toj maje tolki adnu hałavu i dźvie ruki. A tut, kali pačali hałasavać, padniałosia mnostva ruk — značycca, praŭda była na ichnim baku. Tamu prajšła jašče adna prapanova (darečy, śviatara), kab Piaśniar byŭ nie ŭ kapielušy, a ź niepakrytaj hałavoj. Da čałavieka ź niepakrytaj hałavoj usio ž bolej pavahi, asabliva kali jon chryścijanin. Ale jak być z kapielušom? Nia kidać ža jaho dołu, kali jon zrobleny. Tady chtoś prapanavaŭ: a chaj jon trymaje jaho ŭ ruce. Tak i zrabili. A jašče lepš, kali budzie trymać nie kapialuš, a kiepku. Skulptar łajaŭsia, ale pierarabiŭ. Tym bolej što ŭ raniejšyja časy jon hetych kiepak narabiŭ niamała, mieŭ peŭny dośvied. Ale tady padniaŭsia adzin pradstaŭnik vytvorčaha kalektyvu, jaki davioŭ, što kurhuzaja kurtačka — niejak niepačciva dla pavažanaha pracaŭnika kultury, jakija ŭ svoj čas usie nasili palito. Trochi paspračalisia i vyrašyli apranuć Pieśniara ŭ palito. Dobraje palito, niby z drapu, šyrokaje ŭ plačoch. Tym bolej što adkryćcio pomnika zaciahnułasia, nastała vosień. Nu, a kali vosień, dyk chutka i zima, nie stajać ža čałavieku ŭ hamašykach na marozie, treba jaho abuć u... valonki! — prapanavaŭ samy zdahadlivy. Skulptar pazielanieŭ ad złości dy rospačy. Ale ŭsio ž časy byli nie tatalitarnyja, urešcie ŭličyli i dumku skulptara, vyrašyŭšy abuć Pieśniara ŭ boty. Kali na toŭstaj padešvie, dyk zusim budzie vyhladać niabłaha. By vajskoviec! — uzradavaŭsia prysutny tut adstaŭny pałkoŭnik. Materyjał (bronza) dazvalaje toje zrabić hruntoŭna, pahadziŭsia i prafsajuzny pradstaŭnik metalurhičnaha zavodu. I pomniku dobra, i zavodu reklama.

Hałoŭnaje było abmierkavana i vyrašana — što značyć kalektyŭny rozum stałych, vopytnych ludziej, sapraŭdnych pradstaŭnikoŭ demakratyčnaj hramadzkaści. Nievialikaja mienšaść prysutnych, praŭda, była inšaje dumki, ale ich chutka pierakanali. Heta raniej takija spravy vyrašalisia indyvidualna, z hledzišča skulptara. A ŭ čas raźvitoj demakratyi ŭ tym maje prava ŭdzielničać usio hramadztva. Tym bolej kali havorka idzie pra ŭšanavańnie pamiaci takoha słynnaha syna Baćkaŭščyny, jak Piaśniar. I skulptar moŭčki pahadziŭsia, bo mieŭ patrebu ŭ hrašach i nia mieŭ kvatery. 3 hrašyma, viadoma, stałasia napruha, hrošaj nie chapiła. Źviarnulisia da sponsaraŭ, dali ŭ druk admysłovy rachunak u banku. Dy marna. Čakali dva miesiacy — nivodnaj kapiejki na toj rachunak nie pastupiła.

Tym časam minuła i zima, nadaryłasia viasna. Pryhreła sonca, pa kanavach paciakli ručai. Chtości z kamisii prykmieciŭ, što Piaśniar budzie niedarečna vyhladać pad soncam u svaim bronzavym palito, niby ŭ kažuchu. Kab jak papravić toje, skazali skulptaru. Toj u čarhovy raz maciuhnuŭsia, ale tut ža i papraviŭ — ucisnuŭ “kažuch” u talii, Piaśniar ad taho zrabiŭsia strajniejšy i vyšejšy, by pamaładzieŭ, ci što. Toje duža spadabałasia kamisii i navat samomu aŭtaru skulptury. Praŭda, trochi nahadvała šyniełak, ale toje nikoha asabliva nie zakłapociła — ci mała postaciaŭ u šynialach stajała na płoščach i razdarožžach dy nikoha nie turbavała.

Jak dajšła sprava da ŭstalavańnia pomnika, daviałosia krychu paspračacca nakont miesca. Miesca ŭvohule było viadomaje — płošča pierad byłym vykankamam, dzie niekali stajaŭ pafarbavany pad bronzu Illič. Illiča hadoŭ kolki tamu źniali aŭtakranam, a hranitny pjedestał zastaŭsia — kazali, nie chapiła mahutnaści kranu. Ale razumniejšyja namiakali: na ŭsiaki vypadak (usie razumieli, jaki). I praŭda, vo prydaŭsia.

Pry vialikaj uračystaści, z arkiestram i pramovami ad uładaŭ i hramadzkaści adčyniali pomnik słynnamu Pieśniaru. Narod plaskaŭ u ładki, apazycyja śpiavała “Pahoniu”. Zzadu da natoŭpu padyšli staryja — dziadok i babka. Babka pierachryściłasia i kaža:

— Słava tabie, Boža, nia dumała, što dažyvu...

— Da čaho dažyvieš? — papytaŭsia dziadok.

— Nu, što viernuć... Lenina.

— Jaki tabie Lenin! Chiba Lenin u šyniali stajaŭ? To — Stalin.

Da ich padyšoŭ trochi maładziejšy, ź sivoj čuprynaj na hałavie. Vajskovuju furažku ź sinim akołyšam zvažliva trymaŭ u ruce.

— Pamylajeciesia, šanoŭnyja. To — tavaryš Dziaržynski.

— Vo jak! — u adzin hołas ździŭlena movili dzied i babka. — A my dumali...

Nieviadoma jak zblizku, a zdaloku i praŭda taja bronzavaja postać duža nahadvała ŭsich troch nazvanych. Kali nia ŭ cełym, dyk pa detalach peŭna.

Načalstva i hramadzkaść, što stoŭpiłasia pablizu pastamentu, mabyć, ničoha z taho nie prykmiačała i nie zdahadvałasia. Zatoje narod usio bačyŭ.

Choć kožny bačyŭ, što chacieŭ bačyć.