Zhublenyja ŭ viakoch (Praz tysiaču hod pa stracie dziaržaŭnaści narod maja adradžaje svaju vialikuju kulturu)

Zhublenyja ŭ viakoch

Praz tysiaču hod pa stracie dziaržaŭnaści narod maja adradžaje svaju vialikuju kulturu

Kali havorycca pra cyvilizacyju maja, mnohija zhadvajuć pra schavanyja ŭ selvie Centralnaj Ameryki staražytnyja tajamničyja piramidy. Hetyja vielizarnyja kamiennyja pabudovy zakinutyja bolš za tysiaču hod tamu, ale naščadki tych, chto budavaŭ piramidy, žyvuć dahetul. Praz tysiačahodździe pa źniknieńni svaje dziaržavy hety staražytny narod sprabuje adradzić svaju kulturu – i znoŭ adčuć siabie zadzinočanaju nacyjaj. Ciapierašnija indziejcy maja, jakich naličvajecca blizka šaści miljonaŭ čałaviek, žyvuć u piaci krainach rehijonu – u paŭdniovaj Meksycy, Hvatemale, Belizie, Handurasie j Salvadory.

Pa navale kankistadoraŭ stahodździ pryhniotu j rabaŭnictva pryviali balšyniu indziejcaŭ maja da halečy j niaščaścia. Lidery “Ruchu Maja” majuć na mecie damahčysia chacia b častkovaha adradžeńnia kolišniaje vieličy – i nia tolki praz adnaŭleńnie daŭnich tradycyj. Jany šukajuć i novyja šlachi. Aznaki adradžeńnia najlepš vidać u tych dźviuch krainach, dzie narodnaść maja maje najbolšy lik – u Hvatemale (4 miljony čałaviek) i ŭ Meksycy. Ale najaktyŭniejšyja maja – vykładčyki, piśmieńniki, mastaki – nie pryznajuć miežaŭ i sprabujuć adradzić kulturu svajho narodu, dziakujučy jakoj indziejcy znoŭ uśviadomiać siabie adzinaju nacyjaj – stvaralnicaj adnoj z samych raźvitych cyvilizacyjaŭ historyi.

Štorazu bolšuju papularnaść atrymlivajuć nacyjanalnyja stroi maja. Maja-madeljery namahajucca, kab stvoranaje imi adzieńnie nasili žančyny (i mužčyny) uva ŭsich kutkoch ziemskaje kuli. Sami ž jany nosiać nacyjanalnyja stroi nie tamu, što nia mohuć nabyć sabie sučasnuju vopratku. Maja-kamputaroŭcy pišuć prahramy, jakija ŭznaŭlajuć na svaich persanalnych kamputarach staražytnyja mahičnyja sposaby pradkazańnia budučyni. Maja – narod praktyčny.

Ale i ŭparty. Abiedźvie hetyja rysy dapamahli im vyžyć. Ichnaje zmahańnie za zachavańnie nacyi pryciahnuła da siabie ŭvahu mižnarodnaje supolnaści. Uvaha hetaja stała pilniejšaju asabliva ŭ 1992 hodzie, kali aktyvistka “Ruchu maja” Ryhaberta Menču atrymała Nobeleŭskuju premiju miru za svoj układ u zmahańnie za pravy tubylcaŭ Hvatemały. Trochi paźniej u centry ŭsieahulnaje ŭvahi apynulisia daviedzienyja da rospačy žychary meksykanskaha štatu Čyjapas, raźmieščanaha na poŭdni krainy: jany abviaścili vajnu meksykanskamu ŭradu, patrabujučy sacyjalnaje spraviadlivaści dla narodu maja. Ruch toj ačolvaŭ słavuty “subkamandante Markas”, jaki sam da maja nie naležyć. Adnaje pahrozy było dosyć, kab ad 1994 h., kali ŭźniałosia paŭstańnie, meksykanski ŭrad vyłučyŭ na raźvićcio Čyjapasu sotni miljonaŭ pesa. Ale maja nia chočuć vajny, asabliva tyja niešmatlikija maładyja ludzi, jakija atrymali adukacyju. Bo ŭ susiedniaj Hvatemale hramadzianskaja vajna, što skončyłasia kolki hadoŭ tamu, zabrała žyćci sta tysiač čałaviek, i blizka ŭsie jany byli indziejcy maja. Adnych mabilizavali ŭva ŭradavaje vojska, inšyja z paŭstanckimi atradami syšli ŭ hory, trecija – mirnyja sialanie – prosta trapili pad haračuju ruku tym ci druhim. Ale vajnu raźviazali nia maja, a čužyncy, hetaksama jak usie vojny ŭ našym krai vialisia dziela zusim nia našych intaresaŭ.

Roskvit cyvilizacyi maja prypadaje na hetak zvany klasyčny peryjad – ad 250 da 900 hadoŭ n.e. Ciaham hetych stahodździaŭ dojlidy maja zbudavali najvialikšyja ŭ Zachodniaj paŭkuli pomniki – bažnicy ŭ meksykanskaj Čyčen-Icy, hvatemalskim Tykali, handuraskim Kapanie. Ziemlaroby maja vyvieli i ŭdaskanalili kukuruzu. Matematyki adkryli paniatak “nul”. Maja stvaryli ŭłasnuju systemu petrohlifaŭ.

Za šeść stahodździaŭ da “adkryćcia” Kalumbam Ameryki hetaja cyvilizacyja raptam spyniła svajo isnavańnie. Čamu hetak adbyłosia, pakul nia vyśvietlena, choć navukoŭcy siarod pryčyn nazyvajuć pieranasielenaść, epidemii, źmieny klimatu j vajnu. Na miescy zhinułaj dziaržavy paŭstavali inšyja dziaržaŭnyja ŭtvareńni – taltekaŭ, jakich u CHII st. zavajavali acteki – pakul, narešcie, pry kancy ChVI st. usich ich nie zachapili hišpancy. I ćmianaja pamiać pra hieraičnuju minuŭščynu zastałasia chiba adzinym, što dahetul zadzinočvaje maja.

Siońnia maja pazbaŭleny navat moŭnaje łučnaści. (Heta i što da hišpanskaje, bo viaskoŭcy amal nie vałodajuć dziaržaŭnaju movaju svaich krain.) U moŭnuju siamju maja ŭłučajecca bolej za dvaccać žyvych havorak i dyjalektaŭ: ź ich, prykładam, na dyjalekcie moča havorać tolki 75 čałaviek u Čyjapasie, i jon voś-voś staniecca miortvym. Inšyja, kštałtu kakčykiela, pašyranaha ŭ centralnaj Hvatemale, na jakim havorać 270 tysiač čałaviek, plonna supraciŭlajucca hišpanizacyi. U naš čas škoły pa ŭsim “krai maja” ŭsialak imknucca zaachvocić “sapraŭdnych maja” havaryć na rodnaj movie. Nastaŭniki namahajucca pieraadoleć skieptycyzm vučniaŭ i baćkoŭ. Spačatku mnohija baćki mierkavali, što ichnyja dzieci zrobiać krok nazad, kali buduć vučycca havorcy kakčykiela, ale ciapier jany ŭ hetym “kroku nazad” bačać i pieravahi.

Prychilniki adradžeńnia kultury maja addajuć uvahu nia tolki škalarom. Movaznaŭcy pracujuć nad składańniem słoŭnikaŭ, paradkujuć hramatyku j navat prydumlajuć novyja słovy. “Kamputar”, prykładam, staŭsia “kiemacybam” (“słoŭnym tkačom”). Mova maja paetyčnaja j bahataja na hukapierajmańni: “hrom” – “kununun”, što aznačaje “toj, što nizka raźlahajecca”, “pacałunak” abaznačajecca słovam, što pieradaje cmokańnie – “cuc”, “dziacieł” budzie adpaviedna “tuktuk”. Usio bolš i bolš piśmieńnikaŭ maja pierakonvajucca, što ichnyja rodnyja movy całkam prydatnyja, kab stvarać na ich litaraturu.

Hetaja tendencyja prasočvajecca amal uva ŭsich sferach štodzionnaha žyćcia. Adzin hvatemalski vydaviec drukuje j paśpiachova raspaŭsiudžvaje padručny štodziońnik, stvorany na padstavie staražytnaha kalendara maja. Jon maje popyt i ŭ tych, chto nie naležyć da maja pavodle kryvi: ź jahonaju dapamohaju možna vybrać spryjalny dzień dla palavych rabot, dla padziaki ci peŭnych cyrymonij. U hetym maleńkim tamku dni tydnia paznačajucca tajamničymi dla niepaśviečanych petrohlifami i vykarystoŭvajecca systema źličeńnia maja. U mieście Tekpan jana ŭžyvajecca (poruč ź dziesiatkovaju systemaju) dla navučańnia škalaroŭ arytmetyki ci, prynamsi, dla raźvićcia myśleńnia – hetak na Zachadzie z toju samaju metaju vučać dziaciej ličyć u dvanaccatkovaj systemie. Dyzajner knihi Demetryjo Radryhies stvaryŭ admysłovuju prahramu, što daje mahčymaść adnoju pstryčkaju “myški” vyklikać na ekran uvieś nabor petrohlifaŭ movy maja. “Ciapier jany prarakujuć z dapamohaj łeptopu”, – kaža antrapolah Kiej Uoren, aŭtar manahrafii ab prablemach etničnaha adradžeńnia ŭ Hvatemale.

Ruch “panmajanizmu” amal nidzie nie spatkaŭ admoŭnaje reakcyi. U Meksycy, prykładam, nichto nie pratestuje z taje nahody, što ź dziaržaŭnaje skarbnicy hrošy palilisia ŭ Čyjapas. Da hetaha staviacca skarej z paturańniem. I ŭ Hvatemale niezadavoleńnie vyjaŭlajecca chiba tolki ŭ formie žartaŭ. Papularny dościp kaža, što Hvatemała budzie pieranazvana ŭ “Hvatemaju”. “Ładynasy” (jak nazyvajuć indziejcy maja ŭsich, chto nie naležyć da ichnaha narodu) taksama stamilisia ad vajny.

A miž tym vajna paspryjała pašyreńniu ruchu za adradžeńnie maja naŭšyrki. Eduarda Takacik u 10 hadoŭ praz hramadzianskuju vajnu musiŭ pakinuć rodny dom u Čymaltenanha i ŭciačy ŭ Meksyku. Tam jon navučyŭsia peloty – daŭniaje hulni indziejcaŭ maja, zabytaje ŭ Hvatemale. Praz 13 hod, viarnuŭšysia na baćkaŭščynu, jon pryvioz z saboju hulniu. Nieŭzabavie Takacik dy dziasiatak jahonych siabroŭ, jakich jon zacikaviŭ hulnioju, vypravilisia ŭ vakolicy Tekpanu, dzie ŭ staražytnaści maja hulali ŭ pelotu, i zładzili tam turnir. Heta było niešta bolšaje, čym prosta hulnia. Ad Ch st. hetaja placoŭka była zakinuta j zabyta – ciapier, chaj i nienadoŭha, maja viarnulisia na jaje.

Viktar Muchin