Siarhiej Chareŭski. PALOT KAPUŚNICY (siońniašni stan čarnobylskaje prablemy)
№ 13 (110) 1998 h.
Palot kapuśnicy
Siarhiej Chareŭski
Bialanka kapusnaja, albo paprostu kapuśnica, źjaŭlajecca na śviet u roznych kutkach Eŭropy. I tolki źjaviŭšysia na śviet, adrazu pačynaje svajo biaskoncaje padarožža na paŭnočny Zachad. Lacić jana, praŭda, tolki ŭdzień i tolki ŭ ciopłaje nadvorje. Jana nie śpiašajecca, i kali joj u darozie patraplajucca kupy prydatnaje zielaniny, jana zatrymlivajecca tam. Niekalki hadzinaŭ jana siłkujecca, albo adkładvaje jajki i ruchajecca dalej. Žyćcio jaje karotkaje — try-čatyry tydni, ale j za hety čas jana paśpiavaje ździejśnić padarožža za trysta kilametraŭ ad taho miesca, dzie naradziłasia.
Pad kaniec leta ź jajek vyłuzvajucca novyja kapuśnicy. Jany taksama narodžanyja dla palotu, adnak u inšy bok, stroha nazad, na paŭdniovy Ŭschod. Tyja matyli, što paźjaŭlalisia ŭ siaredzinie leta, kala tydnia laciać na paŭnočny Zachad, paśla, niby schamianuŭšysia, taksama latuć da kanca žyćcia nazad. Za miljony hadoŭ ništo nie parušyła hetaha paradku... Lehkakryłyja, amal biazvažkija matyli buduć lacieć zaŭsiody, nasupierak usim viatram, daždžam ci ludzkim prablemam...
Tym časam viecier źmianiajecca amal biaskonca. Jon to ścichaje, to jznoŭ nadzimajecca va ŭsiu svaju moc. Jon moža kružlać pa paletkach ci zabłukać u lasnych huščarach... Ale jon nikoli nie paviernie nazad.
Kali adbyłasia avaryja ŭ Čarnobyli, dźmuŭ ciažki viecier z paŭdniovaha Ŭschodu, jak zaŭsiody ŭ Biełarusi naprykancy krasavika. U nieba ŭźlacieła 70 tonaŭ jadziernaha paliva j 700 tonaŭ radyjacyjnaha hrafitu. Z čym heta paraŭnać? Ź Chirasimaju? Ale taja masa radyjoaktyŭnych rečyvaŭ, što ŭtvaryłasia paśla vybuchu tam, nie pieravysiła 4,5 tonaŭ...
Čarnobylski viecier z paŭdniovaha Ŭschodu prynies pakuty miljonam ludziej. Siońnia traciacca kalasalnyja srodki na lekavańnie ludziej, na dezaktyvacyju, dobraŭparadkavańnie pasieliščaŭ, biaspłatnaje charčavańnie dzieciam, školnikam, navučencam PTV i technikumaŭ, jakija žyvuć na zabrudžanaj radyjonuklidami ziamli. Na pačatak 1996 hodu ŭ Biełarusi ŭ radyjoaktyŭnaj zonie znachodziŭsia 3221 nasieleny punkt... U ich zmušanyja zastavacca 1 miljon 841 tysiača čałaviek, albo blizu 18% nasielnictva Biełarusi. Na žal, ludzi — nia lohkija matyli, kab uźniacca j źlacieć kudy ŭ śviet, dalej ad svajoj biady...
Kaho b ni pierakonvali savieckija hienetyki j medyki — u tym, što dalokich hienetyčnych nastupstvaŭ nia budzie, — hetaha nie harantuje nichto. Navat praz try hady paśla katastrofy ministar achovy zdaroŭja Ŭkrainy Ramanienka pierakonvaŭ śviet, što až da 2026 hodu, kali j pamre kolki ludziej ad hetaje navały, to heta budzie niešta pamiž 200 i 600 čałaviek. Na toj momant, kali čynoŭnik heta kazaŭ, užo pamierli sotni ludziej. Pavodle acenak amerykanskaha doktara Hiejła (specyjalista pa transplantacyi kaścianoha mozhu), ad nastupstvaŭ Čarnobyla da taho ž času zahinie sama mieniej 75 000 čałaviek. Kamu tut vieryć?
Pavodle materyjałaŭ Mižnarodnaj kanferencyi 1995 hodu, naładžanaj fondam UNFPA i pryśviečanaj nasielnictvu j raźvićciu, nasielnictva Biełarusi skarocicca da 2025 hodu pryblizna na miljon čałaviek... Dla paraŭnańnia zaŭvažu, što nas budzie mienš, čym u Azerbajdžanie ci Tadžykistanie, dzie siońnia žyvie ŭdvaja mienš ludziej i dzie nie vidać kanca vojnam i kryzisu. Niaŭchilna raście dziciačaja śmiarotnaść. Siońnia hety pakazčyk składaje 15 śmierciaŭ niemaŭlataŭ na 100 000 naradžeńniaŭ. Ci šmat heta? Dla ŭjaŭleńnia: heta ŭ dva razy bolš, čym u Puerta-Ryka, Izraili ci Novaj Zelandyi, i ŭ try razy —čym u Synhapury, Narvehii ci Hankonhu. Pavodle hetych pakazčykaŭ my «apiaredzili» Čyli, Małajziju, Jamajku i ŭstali na ŭzroŭni Šry-Łanki. A zaraz ujavicie sabie pačućci baćkoŭ tych dziaciej, što pamierli, nie paśpieŭšy pabačyć śviatła. Na kaho im narakać? Na viatry z paŭdniovaha Ŭschodu?
Pavodle tych ža krynicaŭ infarmacyi, maciarynskaja śmiarotnaść u Biełarusi składaje 37 žančynaŭ na 100 000 naradžeńniaŭ. Na tle suśvietnaje statystyki — heta zusim zmročny pakazčyk. Heta bolš navat, čym u Hruzii ci tym ža Azerbajdžanie. U Hišpanii, Danii, Irlandyi hety pakazčyk nie pieravyšaje 10 vypadkaŭ. A ŭ Anhlii, Aŭstralii ci Švejcaryi jašče napałovu mienš...
Nia ciažka pradbačyć, što niežadańnie biełaruskaha režymu «vieści narod za cyvilizavanym śvietam» abierniecca jašče bolš katastrafičnymi nastupstvami. U Biełarusi spažyvajecca enerhii na dušu nasielnictva 3.427 litraŭ paliva ŭ hod, a my viedajem, što heta na ŭzroŭni Novaj Kaledonii i mienš, čym na Trynidadzie j Tabaha, Saŭdaŭskaje Arabii, Sinhapury, dy jašče šmat dzie. Ličby mała što havoryć vypadkovamu čytaču. Nie palenavaŭšysia, možna vyśvietlić, što ŭsie pieraličanyja krainy mieściacca ŭ ciopłym klimacie j nia majuć patreby aciaplać budynki i vytvorčaść zimoju... Tady stanie zrazumiełym, čamu Łukašenka lubić nahadvać, što naša kraina ŭ Eŭropie. Kab chto čaho nie pierabłytaŭ, čytajučy statystyku. Zrešty, Boh ź joju, z enerhijaj i naftaj, jakoj brakuje ŭsio bolš i bolš, pra što luby biełaruski aŭtamabilist viedaje j biez statystyki. A voś pamirajuć biełarusy nie na papiery... I jakaja roźnica maci, siarod jakich biezymiennych tysiačaŭ prapała jaje dzicio.
Niachaj u dziaržavy niama hrošaj... Heta možna zrazumieć. Ciažkaja savieckaja minuŭščyna, pierabudova ekanomiki. Ale navošta zaminać tym, chto sprabuje dapamahčy?.. Isnuje, naprykład, u Niamieččynie Asacyjacyja čarnobylskich inicyjatyvaŭ. Jana kuryruje blizu 250 čarnobylskich inicyjatyvaŭ. Tolki dziakujučy im u niamieckich siemjach azdaraŭlajecca kala 12 tysiačaŭ (!) biełaruskich dziaciej. Nia budziem raźbiracca, ź jakich rajonaŭ i haradoŭ jany tudy traplajuć, bo heta nie istotna, zvažajučy, što ŭ lubym vypadku 90% biełaruskich dziaciej siońnia na što-niebudź chvoryja. Niemcy starajucca nie dla spravazdačy. Zdavałasia b, kamu heta moža zaminać? Adnak letaś byli pryniatyja dadatkovyja papraŭki ŭ zakanadaŭstva, sens jakich u tym, kab dziaciej nie vyvozić, a dapamahać im na miescy. Dapamahać materyjalna, kab možna było z hetaj dapamohi... zdymać padatki na karyść taje samaje dziaržavy, jakaja nia moža sama ničoha zrabić. Niemcy investujuć sotni tysiačaŭ marak (nie dziaržaŭnych, a pryvatnych!) u medyčnaje abstalavańnie, leki, charčy... A tut kiraŭnictva RB prydumała novyja mytnyja praviły. U vyniku tolki ź Niamieččyny ŭ Biełaruś nie patrapiła kala 80 kanvojaŭ humanitarnaje dapamohi. Heta bolš za 200 tonaŭ hruzaŭ... Minułaj viasnoju da Vialikadnia niamieckija dzietki padrychtavali biełaruskim dzietkam 8000 padarunkaŭ. Praŭda, pryhoža? A voś biełaruskija słužby biaz daj pryčyny začynili hety siurpryz na try miesiacy na składzie... Cukierki sapsavalisia, amal usio pahryźli myšy. Što zastałosia, addali ŭsio ž biełaruskim, nibyta svaim dzieciam... U červieni.
Kali razmova viadziecca pra słodyčy, navat kali i pra Vialikdzień, usia razmova niby nie ŭsurjoz. Ale na składach, pazamykanyja samadurami, prapadajuć tony medykamientaŭ, mienavita bieź jakich, być moža, u hetuju chvilu niedzie pamiraje dzicia ci paradzicha. U hetym sensie kryłataje łukašenkaŭskaje: «nia nada, spasiba za baahatvarycielnaść» nabyvaje kudy bolš zmročny sens, čym heta nam zdałosia ad pačatku. U savieckich svaja hordaść...
Tak, ludzi čamuści nia lotajuć. I žyvuć tam, dzie nakanavana. Miž tym, lohika siońniašnich uładaŭ, u svaju čarhu, ničym nie adroźnivajecca ad lohiki kapuśnicaŭ. Adzin raz abrany nakirunak nie padlahaje anijakaj karekcyi. Instynkt. Kali na dumku Łukašenki radyjacyjnyja zony — «narmalnaje miesca dla pracy», to chto budzie spračacca?..
Miž tym, u «narmalnych» miaścinach svajo žyćcio. Na Homielščynie, naprykład, vypadki pa ŭsich vidach chvarobaŭ pavialičylisia ŭ dzieviać razoŭ. Ničoha dziŭnaha, bo tamaka ahulnaja płošča sielskahaspadarčych ziemlaŭ z uzroŭniem zabrudžańnia zvyš 1 Ku na kvadratny kilametar na siońnia składaje bolš za 806 tysiačaŭ hiektaraŭ, i na joj funkcyjanuje 370 kałhasaŭ i saŭhasaŭ. Razam z susiednimi abłaściami heta składaje 446 kałhasaŭ i dziasiatki saŭhasaŭ. Ludzi tam pracujuć na paletkach, chodziać u les, na rečku. Pakul u vioskach buduć žyć viaskoŭcy, nichto nia źmienić ładu ichnaha žyćcia. A tamu jany buduć pahłynać usio bolej i bolej radyjonuklidaŭ sami i karmić imi inšych. Radyjacyja raspaŭzajecca pa krainie, jak metastaza. Zdarovych dziaciej užo na siońnia pa ŭsioj Biełarusi tolki 10%. Praz pakaleńnie zdarovych biełarusaŭ užo nia budzie ŭvohule...
Ludzi, jakich amal hvałtam sprabavali pierasialić u čystyja rajony, paviartalisia. Čamu? Naturalna, nie z-za «lubovi da rodnaha kałhasu»... Prosta nichto j nie źbiraŭsia dbać pra ichny los paśla adsialeńnia. Ni pracy, ni zvyčnaha ładu žyćcia im nie prapanoŭvali. Pajechali nazad. I čynavienstva z razumieńniem matyloŭ-kapuśnicaŭ dapamahaje im viarnucca.
Jość na Homielščynie dźvie vioski, Savičy j Sabali, dzie ŭzrovień zabrudžanaści adpaviedna składaje 11,2 i 17,2 Ku na kvadratny kilametar. Tudy pryjechali (i paviartalisia) samasioły, adpaviedna 84 i 56 siemjaŭ... Jakija musiać być dziejańni ŭładaŭ, jakija vydatna razumiejuć niebiaśpieku dla zdaroŭja ludziej?.. Nie, nie zdahadajeciesia... Jany zahadam nakiravali tudy maładych lekaraŭ, nastaŭnikaŭ, rabočych, jakija tolki paskančali vučobu. Hetaja moładź achviaravała svaim zdaroŭjem dziela «ščaścia» inšych? Nie, u ich paprostu niama vybaru. Inšaj pracy, dy jašče z prybytkam («hrabavyja») im nie dastać... U vyniku — navat toje, što tam vyrablajuć, pa sabiekošcie daražej za roźničnyja košty. Hetuju pradukcyju nikudy nia «spłaviš», aproč jak na svoj, rodny biełaruski rynak. Pry tym, na madernizacyju abstalavańnia, ramont aŭtaparku hrošaj nie zastaniecca. Heta ŭ siońniašniaj Biełarusi ŭžo daražej, čym utrymańnie ŭ «zonie» ludziej. I ludzkoje žyćcio stanovicca tańniejšym za rasiejskuju naftu...
Čałaviek moža zrabić amal usio. Moža zrabić šmat. Pakarčavać lasy, razarać ziamlu, uźlacieć da zoraŭ. Navat paviarnuć reki. Ale nikoli čałaviek nie paviernie viecier i nikoli nia spynić palot matyloŭ. Dy j navošta? Kali ŭ čałavieka jość mahčymaść vybrać sabie los samomu. Prynamsi, nia być padobnym da žamiary...