Vital Stanišeŭski. UZROST BIEŁARUSKAJ ŁACINKI
№ 10 (107) 1 červienia 1998 h.
UZROST BIEŁARUSKAJ ŁACINKI
Siońnia mnohija patryjoty prajaŭlajuć vialikuju cikaŭnaść da «biełaruskaj łacinki» — łacinkavaha alfabetu, jakim peŭny čas u historyi pisali pa-biełarusku. Prychilniki łacinki zaklikajuć taksama adradzić łacinku — ci to jak adziny alfabet, ci to jak paralelny z kirylicaj.
Viadoma, što ci najbolš mocnym dovadam kaštoŭnaści čahości jość tradycyja. Hety tyčycca i alfabetu, tamu prychilniki łacinki zhadavajuć pra samabytnaść tradycyi jaje ŭžyvańnia, i hetym padmacoŭvajecca jaje papularnaść.
Jakaja ž tradycyja ŭ biełaruskaj łacinki? Apošnim časam možna pačuć, što biełaruskaja łacinka naradziłasia až u časy VKŁ, a značyć jaje samabytnaść biassprečnaja: časy VKŁ — naš «załaty viek». Ale ci tak heta ŭzapraŭdy? Jaki jaje sapraŭdny ŭzrost?
Raspaŭsiudziłasia pamyłkovaje mierkavańnie, što biełaruskaja łacinka ŭpieršyniu zafiksavanaja ŭ 16 st., jašče dakładniej (ale bližej da 17 st.), u 1596 h. («Naša Niva», № 13-14, 1997 h., «Biełaruskaja łacinka», Ju.B., B.: «Pieršyja fiksacyi łacinkavaha napisańnia biełaruskich tekstaŭ adnosiacca da 16 st.». «Naša Słova», № 9, 1995 h., «Nie panaceja, ale važny srodak uratavańnia našaj movy i nacyi», Jazep Stapanovič: «Adnoj ź pieršych značnych knih, napisanych pa-biełarusku łacinskim šryftam, ličycca «Kazańni Kiryła» S.Zizanija (Vilnia, 1596). Na žal, stvaralnik biełaruskaj łacinki nieviadomy.»). Pamyłkovaść takoha mierkavańnia była daviedzienaja ŭ artykule «Aściarožna z łacinkaj!» («Naša Słova», № 50, 1995 h.). Tym nia mienš, heta nie pieraškodziła pamyłcy paŭtaracca — užo ŭ «Našaj Nivie». Tamu liču patrebnym jašče raz i padrabiaźniej źviarnuć uvahu na hetuju pamyłku, kab zman nie pašyraŭsia dalej.
Ni Ju.B., ni Ja.Stapanovič nie ŭkazali krynicy padadzienych źviestak. Adnak jana vidavočnaja: encyklapedyja «Biełaruskaja mova», artykuł «Łacinka», a mienavita skaz: «Łacinka ŭžyvałasia pobač z kirylicaj i ŭ drukavanych knihach relihijnych žanraŭ, naprykład, «Kazańni Kiryła» (Vilnia, 1596), dzie paralelna ź biełaruskim źmieščany polski tekst». Sapraŭdy, budučy nastrojenym znajści źviestki mienavita pra biełaruskuju łacinku, možna zrazumieć hety skaz tak: u VKŁ pa-biełarusku pisali nia tolki kirylicaj, ale i łacinkaj, i prykład apošniaha — «Kazańni Kiryła» 1596 h., takim čynam, heta — pieršaja fiksacyja biełaruskaj łacinki. Mahčyma, što i adna ź pieršych. Mahčyma, što ŭsie jany adnosiacca nia tolki da kanca 16 st., a da ŭsiaho, cełaha 16 st.
Tym nia mienš, hety skaz ničoha nie havoryć pra biełaruskuju łacinku, pahatoŭ nia ŭkazvaje jaje prykładaŭ. Sapraŭdy, napisana, što łacinka ŭžyvałasia pobač z kirylicaj, i ŭkazany prykład takoha ŭžyvańnia. Ale majecca na ŭvazie nia toje, što pobač ź biełaruskamoŭnymi tekstami na kirylicy byli biełaruskamoŭnyja teksty i na łacincy, a toje, što byli knihi, dzie pobač z tekstami na movie z kiryličnaj hrafikaj byli teksty na movie z łacinkavaj. Jakraz pra heta i havorycca ŭ samym kancy skazu: «... «Kazańni Kiryła» (Vilnia, 1596), dzie paralelna ź biełaruskim źmieščany polski tekst», h.zn., u «Kazańniach...» na kirylicy — biełaruski tekst, a na łacincy — polski, i heta prykład, kali ŭ knihach łacinka ŭžyvałasia pobač z kirylicaj (a nia pieršaja fiksacyja biełaruskaj łacinki). Takim čynam, pamyłka — u niasłušnym vytłumačeńni zhadanaha skazu.
A kali ž uźnikła biełaruskaja łacinka? Zrešty, moža, A.M.Bułyka sapraŭdy adnosić jaje pieršuju fiksacyju da 16 st.? (Zhadziciesia, skaz davoli dvuchsensoŭny i sprečny). Tady heta pavinna paćvierdzicca i ŭ jaho inšych artykułach. Cytuju artykuł taho ž A.M.Bułyki «Ałfavit» (tamsama): «Kiryličny ałfavit vykarystoŭvaŭsia ŭ starabiełaruskim piśmienstvie ad 14 da 18 st. U 18 — pačatku 20 st., u suviazi ź jaho zaniapadam staŭ užyvacca łacinski alfabet, jaki dahetul słužyŭ tolki dla afarmleńnia polskich i łacinskich tekstaŭ». Jak bačym, na hety raz aŭtar vyrašyŭ jasna i niedvuchsensoŭna: biełaruskaja łacinka ŭźnikła nie raniej za 18 st. Inšyja navukoŭcy taksama nie asprečvajuć hetaha.
Značyć, niama padstavaŭ ličyć jaje samabytnaj tradycyjaj, bo ŭźnikła jana jak adhalinavańnie ad tradycyjnaha alfabetu polskaj movy, jakaja vycieśniła našuju z našaj dziaržavy, a ź joju i našuju kirylicu; kali ŭ 1696 biełaruskaja mova była pieratvoranaja ź dziaržaŭnaj movy ŭ kresovy dyjalekt, a polskaja — z zamiežnaj u litaraturna-aficyjnuju. Dyjalekty, jak viadoma, nia majuć svajoj piśmovaści, i prykmietaj pieratavareńnia našaj movy ŭ kresovy dyjalekt jakraz była strata joju aficyjna-litaraturnaha statusu i jak nastupstva — asobnaj, kiryličnaj piśmovaści.
Łacinka — nie samabytnaja, a kresovaja tradycyja. Samabytnaja — kirylica, alfabet volnaj Litvy, a nia Kresaŭ. Hetak ličyŭ i viadomy patryjot-movaznaviec Jan Stankievič (hł. «Historyja biełaruskaha jazyka», Vilnia, 1939). I łacinka — nie prykmieta «eŭrapiejskaści» (ci da 18 st. na Biełarusi panavała «azijaččyna»?).
Zrešty, kali daŭnija tradycyi dla kahoś nieistotnyja, chaj jon zhadaje, što mienavita jany byli padstavaj samaŭśviedamleńnia našaj nacyi i vytokami Adradžeńnia, ja maju na ŭvazie pieršy jaho manifest — pradmovu Bahuševiča da «Dudki biełaruskaj», dzie samabytnaść biełarusaŭ jon hruntavaŭ samabytnaściu ich movy, bo «čytaŭ staryja papiery» na hetaj movie.
Mahčyma, nia ŭsie zhodziacca z hetymi kamentarami i prymuć taki pohlad. Ale, spadziajusia, ich zacikavić zacia b nieskažonaja historyja łacinki na Biełarusi, danieści jakuju liču svaim patryjatyčnym abaviazkam.
Vital Stanišeŭski