Alaksiej Hlebaŭ. Francišak Skaryna
№ 34 (95) 1 śniežnia 1997 h.
Sto tvoraŭ mastactva XX stahodździa
Alaksiej Hlebaŭ.
Francišak Skaryna
Savieckaja Skarynijana, u tym liku i ŭ skulptury, vyjaviłasia davoli rana. U 1920 hodzie da vobrazu biełaruskaha aśvietnika źviarnuŭsia Abram Brazer. Jon stvaryŭ dziŭnavaty paŭharelf, paŭmedal. Skaryna atrymaŭsia raspluščany, niby humovy. Za im vobraz pieršadrukara byŭ uvasobleny Zairam Azhuram. Z taho času nikomu sa skulptaraŭ nie prychodziła ŭ hałavu źniać z hałavy Skaryny baret…
… Da 400-ch uhodkaŭ biełaruskaha druku była stvoranaja specyjalnaja kamisija Inbiełkultu, jakaja daručyła stvareńnie pomnika Skarynu, hetak zvanaha «skarynaŭskaha» šryftu i medaloŭ Viciebskamu mastackamu technikumu. Hety prajekt ačoliŭ Michaił Kierzin, jaki pryjechaŭ ź Vialižu, a rodam byŭ ź Pieciarburhu. Na žal, prajekt pomnika hetak i zastaŭsia nierealizavanym…
… U savieckaj hraficy adnym ź pieršych Skarynu na matyvy jahonaha partretu ŭ Biblii uvasobiŭ Achoła-Vała. Jahony tvor źjaviŭsia ŭ 1926 hodzie na vokładcy časopisa «Maładniak». Darečy, ci nia z hetaje vokładki pačałosia biaskoncaje klišavańnie biblejskaha Skaryny. Achoła-Vała, žyvučy ŭ svajoj Finlandyi, pra heta musić i nie zdahadvaŭsia…
… Mienavita pad čas usiebiełaruskaje padrychtoŭki da Skarynaŭskaha jubileju, u 1926 hodzie, u Viciebsk pryjaždžaje Alaksiej Hlebaŭ. Tut jon pastupaje ŭ Viciebski mastacki technikum. Znajomstva z historyjaj Biełarusi adbyłosia ŭ jaho adrazu, na ŭzorach plastyčnaha ŭvasableńnia Biełaruščyny nastaŭnikami j studentami…
… Hetak skłaŭsia los, što vučycca Hlebavu daviałosia ŭ Kierzina. Hlebaŭ staŭ nieŭzabavie lubimym vučniem hetaha skulptara i vydatnaha pedahoha. Realizm, čaściakom drobny j naturalistyčny, pryviezieny ź Pieciarburhu minułaha stahodździa, byŭ pryščepleny budučamu skulptaru namiortva…
… Kierzin nastolki pryviazaŭsia da vučnia, što zaprasiŭ jaho da ŭdziełu ŭ azdableńni Domu ŭradu ŭ Miensku ŭ 1933 hodzie. Tutaka, pracujučy razam z takimi metrami, jak Kierzin i Manizier, Hlebaŭ sfarmulavaŭ svaje tvorčyja i śvietapohladnyja pryncypy. Dla Domu ŭradu jon vykanaŭ biust Frunze. A dalej pajšło… Bareljefy dla Domu Savieckaj Armii, dla Pałaca pijaneraŭ i školnikaŭ (pieršaha ŭ SSSR), skulptury dla Ŭsiezajuznaje sielskahaspadarčaje vystavy ŭ Maskvie 1940 hodu. Źvierniem uvahu, što Hlebaŭ źviartaŭsia ŭ tyja hady najčaściej da biełaruskich falklornych matyvaŭ. Siužety jahonych pracaŭ tych hadoŭ: «Kryžačok», «Lavonicha» i hetak dalej. Jon ža ŭ tyja pieradvajennyja hady vykanaŭ pieršuju ŭ historyi biełaruskaha mastactva šmatfihurnuju konnuju kampazycyju dla pomnika ŭ Barysavie. Hety pomnik byŭ pryśviečany vajnie Savietaŭ z Polščaju ŭ 20-ja hady i zvaŭsia «Reŭvajensaviet Pieršaj konnaj armii». Paśla vajny Hlebaŭ pracavaŭ nad prajektami konnych pomnikaŭ biełaruskim kniaziam, Vasilku Mienskamu i Ŭładzimieru Połackamu…
… Na vajnie jak na vajnie. Hlebaŭ byŭ pryzvany na front, dzie jaho ciažka paranili. Doŭhi čas jon byŭ prykavany da łožka. I jašče ŭ špitali pačynaje iznoŭ pracavać…
… Pieršyja pavajennyja tvory Hlebava: «Janka Kupała», eskiz «Janka Kupała i Maksim Tank», «Janka Kupała i Maksim Horki» i jašče piać biustaŭ Kupały… Čamu nad vobrazam Kupały ŭ tyja hady Hlebaŭ pracavaŭ asabliva napružana? Što viartała jaho da hetaha vobrazu? Moža zahadkavaja śmierć paeta, ź jakim skulptar byŭ asabista znajomy? Ci imknuŭsia Hlebaŭ takim čynam abaranić asobu Kupały? Ci adčuvaŭ jon niejkuju niadobruju tajnu? Nieviadoma. Ale jahonyja partrety Kupały taje pary prasiaknutyja nieŭłaścivym savieckamu j hlebaŭskamu mastactvu psychalahizmam i trahizmam…
… I voś u 1954 hodzie Hlebaŭ stvaraje jašče adnaho Kupału ŭ vobrazie… Skaryny.
Heta vialikaja, bolš za dva metry, skulptura vyrablenaja ź niazvykłaha dla Hlebava materyjału. Z dreva. Paźniej jon źvierniecca da dreva jašče tolki raz. U 1963 hodzie. I tolki dla taho, kab stvaryć jašče adzin svoj šedeŭr — «Junactva». Postać aholenaje dziaŭčyny, blizkaja piaščotnym manumentalizmam da tvoraŭ Majola, stała ŭ svoj čas hetkim ža symbalem «adlihi» 60-ch, jak i adnajmienny afort litoŭskaha hrafika Krasaŭskasa. Dreva, miakkaja załacistaja lipa, nadała plastycy Hlebava ciepłyniu i intymnaść. Na faktury dreva zastaŭsia kožny śled razca, kožnaja vypadkovaja zavusienica… Toje, čaho nie zastajecca ŭ hipsie ci bronzie. I siońnia, hledziačy na hetuju skulpturu, mižvoli zhadvajecca tradycyjnaja biełaruskaja draŭlanaja plastyka 17-18 stahodździaŭ. Vypadkova ci nie, zvarot da dreva, biez padrobki pad brutalnuju pryrodnaść albo «narodnaść», złučyŭ hety tvor Hlebava z vyšejšymi ŭzorami biełaruskaje klasyčnaje spadčyny.
«Skaryna» ŭ Hlebava atrymaŭsia ŭźniatym da psychalahičnaha vobrazu myślara-aśvietnika. Da hetaha času biełaruskaja Skarynijana ŭžo była raznastajna raspracavanaja. Adnak navat Drazdovič i Sierhijevič nie ŭźnialisia vyšej za łubočny vobraz siaredniaviečnaha vučonaha ci rabotnika-drukara. Chutčej za ŭsio Hlebavu tut dapamahła vialikaja praca nad partretami Kupały. Vobraz aśvietnika-siejbita, jaki z tryvohaju j bolem uzirajecca ŭ plon svajho pasievu, pierakačavaŭ i ŭ skulpturu Skaryny. Va ŭjaŭleńni Hlebava Kupała i byŭ uvasableńniem lepšych rysaŭ biełaruskaha intelihienta. Navat źniešnie, antrapalahična. Tamu nievypadkova jon nadaŭ Skarynu partretnaje padabienstva z Kupałam. Viadoma, padoŭžyŭ vałasy, vusy… Ale tvar zastajecca blizkim i paznavalnym dla biełarusaŭ. Adnačasova hety skulpturny tvar staŭ i nie abstraktnym, i nie standartnym, a mocna indyvidualizavanym, bolš prydatnym dla pieradačy tych emocyjaŭ i ŭ toj stylistycy, jakija zadumaŭ skulptar.
Postać, składana razhornutaja u prastory, pradstaŭlaje drukara ŭ momant dramatyčnaha, ciažkoha rozdumu. Emocyi chutčej ułaścivyja čałavieku 20 stahodździa, čym renesansavaj asobie. Ale tym hłybiej apynuŭsia hety tvor, źviernuty da biełaruskaha hledača ŭ 1954 hodzie. Moža, hetaha hodu i čakaŭ Hlebaŭ, jak i sotni inšych savieckich intelihientaŭ. Pakazalna, što vykazacca skulptaru zachaciełasia ŭ poli Biełaruščyny…
Źniešnie vobraz Skaryny atrymaŭ umoŭna-histaryčnuju traktoŭku. Siarod inšych detalaŭ — kniha, ciažki staraśviecki manuskrypt, jaki dobra pračytvajecca hledačom na ŭzroŭni vačej, biespamyłkova pakazvaje na charaktar persanaža: knižnik, pieršadrukar, aśvietnik. U maštabie stankavaje plastyki jasna čytajucca detali adziežyny, ścipłych aksesuaraŭ, jakija paznačajuć peŭnuju, užo biaskonca dalokuju i ćmiana razumietuju (nikoli nie razumietuju) u savieckaj Biełarusi epochu…
Na praciahu 1967 i 1968 hadoŭ, apošnich hadoŭ svajho žyćcia, Alaksiej Hlebaŭ pracavaŭ nad madelaj pomnika Francišku Skarynu. Dziasiatak madelaŭ… Ale z kožnaj novaj vobraz stanaviŭsia ŭsio bolš lapidarnym. U peŭnym sensie ŭ hetym byŭ vinavaty inšy, niebiełaruski materyjał — hips, bronza… Ale i časy byli inšyja. Hlebaŭ hetak i nie adyšoŭ ad stereatypu.
Užo paśla śmierci Alaksieja Hlebava, u 1974 hodzie, pavodle jahonaje madeli, u asnovu jakoje byŭ pakładzieny vobraz taho samaha pieršapačatkovaha, dvaccacihadovaje daŭniny, draŭlanaha Skaryny, u Połacaku pastavili pomnik. Nad im pracavaŭ užo ceły kalektyŭ: skulptary Andrej Zaśpicki, Ihar Hlebaŭ i architektar Valery Marokin. Detal — nivodzin ź ich nie naradziŭsia ŭ Biełarusi. Dla hetaha manumentu byli vykarystanyja darahija materyjały: čyrvony hranit, ružovy piasčanik i, naturalna, bronza. Pa styłabacie, daŭžynioju ŭ 8 metraŭ, puścili nadpis «Francisk Hieorhij Skorina»… Nievierajemna pavialičanaja skulptura (piać z pałovaju metraŭ), razam z pastamentam składaje manument vyšynioju ŭ dvanaccać metraŭ! Pry takim maštabie toj, pieršasny psychalahizm vobrazu Skaryny, prapaŭ zusim. Pierad hledačom — ci to rabočy ŭ robie, ci to doktar u chałacie. A chutčej za ŭsio — zadumienny ślesar. Jak pisali ŭ savieckich knihach: «Lakaničnyja detali (kniha i hranka ŭ rukach) traktujuć vobraz Skaryny jak drukara i aśvietnika…» Ničoha, viadoma, hetyja detali nie «traktujuć». Na vyšyni ŭ dziesiać metraŭ možna tolki ŭjaŭlać, jakija tam detali.
Imiem Alaksieja Hlebava nazvali paśla Mienskuju mastackuju vučelniu, choć jon da jaje nia mieŭ niepasrednaha dačynieńnia. U adroźnieńnie ad adnafamilca Ihara Hlebava (rodam ź Ćvierščyny), jaki vykładaŭ u hetaj vučelni. Pavodle hironii mienavita Ihar Hlebaŭ atrymaŭ za pomnik Skarynu ŭ Połacku Dziaržaŭnuju premiju BSSR u 1978 hodzie.
Siarhiej Chareŭski
U papiarednich numarach pradstaŭlenyja tvory:
1. Ferdynand Ruščyc. Ziamla
2. Mścisłaŭ Dabužynski. Viciebsk, leśvica
3. Mark Šahał. Pramenad
4. Illa Repin. Biełarus
5. Mark Antokalski. Pomnik Kaciarynie
6. Vitald Białynicki-Birula. Błakitnaja kaplica
7. Chaim Sucin. Paž
8. Kazimier Malevič. Čorny kvadrat
9. Jazep Drazdovič. Pahonia Jaryły
10. Valancin Vołkaŭ. Miensk, 2 lipienia 1943 hodu
11. Manument Pieramohi
12. Pomnik Leninu ŭ Miensku
13. Piotra Sierhijevič. Šlacham žyćcia
Hlebaŭ Alaksiej
(1908, v. Źvieravičy Smalenskaje huberni —1968, Miensk) skulptar, pedahoh. Vučyŭsia z 1926 da 1930 u Viciebskim mastackim technikumie. Z 1955 hodu — vykładčyk Biełaruskaha teatralna-mastackaha instytutu. U toj ža hod staŭ Narodnym mastakom BSSR.