Čamu vyjechaŭ Bułhakaŭ? Piša Andrej Dyńko
Pišaš historyju? Pišy! Śpiavaješ? Śpiavaj! Ale jak tolki ŭ ciabie Łukašenka na vokładcy, pa tabie ŭdarać.
Były hałoŭny redaktar časopisa Arche vyjezdam za miažu adreahavaŭ na spravu, jakuju viadzie Departamient finansavych rasśledavańniaŭ. «Heta byŭ zanadta vialiki psichałahičny cisk dla mianie. Ja časova vyrašyŭ adjechać», — skazaŭ jon.
Jak možna mierkavać, pytańni da Bułhakava vyklikanyja nie ŭłasna časopisam, a knihami.A mienavita vydańniami palityčnaha charaktaru, što raspaŭsiudžvalisia ŭ Biełarusi ŭ apošni čas. Śpiecsłužby skanfiskavali bolš za 5000 asobnikaŭ knih, što vyjšli pad redakcyjaj Bułhakava. Pieravažna heta słoŭniki, histaryčnyja i litaraturaznaŭčyja vydańni. Adnak
siarod ich jość palitałahičnyja tamy — jany, zdajecca, i vyklikali ahoń. Stralali ŭ palityku, a papali ŭ kulturu.Sprava Bułhakava pastaviła pad pahrozu sam vychad Arche. Departamient finansavych rasśledavańniaŭ zabłakavaŭ rachunak vydańnia.
Biełaruskaje telebačańnie pryśviaciła hetaj spravie dva siužety. «Sumnieŭnaja litaratura z pretenzijaj na ekstremizm» — tak acharaktaryzavaŭ vydańni časopisa Arche žurnalist Alaksandr Viarbicki.
Ataki na Arche vyklikali hramadskaje abureńnie.Ludzi bačać za ŭsim hetym sprobu zadušyć jašče adno ź niešmatlikich vydańniaŭ na biełaruskaj movie, pryčym vysokaintelektualnaje. Biełaruskaja asacyjacyja žurnalistaŭ zaklikała da kampanii salidarnaści. Publikacyi ŭ abaronu Arche źjavilisia ŭ šmatlikich intelektualnych vydańniach Jeŭropy, upłyvovaja niamieckaja hazieta «Frankfurter alhiemajne cajtunh» pryśviaciła spravie kamientar.
Hetaja typovaja dla našaha času historyja — uzhadajem adjezd prafiesara Vardamackaha, žurnalistaŭŹmicier Daškievič, Aleś Bialacki vybrali turmu pierad emihracyjaj.«Chartyi-97» , kiraŭnikoŭ Svabodnaha teatra. Usie jany akazalisia pad udaram praz svaju ŭciahnienaść u palityku.
Palitviaźni zastajucca haniebnaj plamaj na reputacyi łukašenkaŭcaŭ. Ale i adtok z krainy mazhoŭ — nie mienšaja hańba dla ŭładaŭ, i zło dla nacyi.
Ci mahčyma kulturnaja dziejnaść za miažoj? Zhadajcie, što ŭ emihracyi tvaryli Brodski, Hambrovič, Kundera, Forman. Ale! Tut adno vialikaje biełaruskaje ale! I ŭ Brodskaha, i ŭ Formana nie było pytańnia z movaj.Ad emihracyi ci nieemihracyi sotni intelektuałaŭ los češskaj, polskaj i rasiejskaj movy nijak nie zaležaŭ. A ŭ Biełarusi jon zaležyć mienavita što ad socień ludziej. Dziaržaŭnaja tradycyja, histaryčnaja navuka, Arche, što chočacie — usio heta možna zachavać u emihracyi. Ale mova jak žyvy arhanizm moža zachavacca tolki tam, dzie jość krytyčnaja masa jaje nośbitaŭ. A
krytyčnaja masa nośbitaŭ movy moža być tolki ŭ Biełarusi. Jak pakazvaje vopyt, maleńkija Biełarusi za miežami histaryčnaj radzimy nie trymajucca daŭžej za adno pakaleńnie, jakija b ščyryja ludzi ich nie stvarali.A my tut, unutry krainy, na žal, vielmi blizka kałychajemsia ad toj krytyčnaj kolkaści nośbitaŭ.
I nie tolki ŭ movie sprava: hramadzianskaja supolnaść, hetaja asnova sacyjalnaha prahresu ŭ vysokaraźvitym hramadstvie, taksama moža być stvoranaja tolki ŭnutry krainy.
Z adnaho boku, vyrašeńnie biełaruskich nacyjanalnych prablem prachodzić praź śfieru palityki. Heta ŭsio pytańni ŭłady i dziaržaŭnaj voli: čyja ŭłada, taho i viera. Z druhoha boku,
aŭtarytarny režym tym i roźnicca ad demakratyčnaha i tatalitarnaha, što pry im dazvalajecca ŭsio, akramia taho, što niasie niepasrednuju pahrozu hetaj uładzie. Pišaš historyju? Pišy! Śpiavaješ? Śpiavaj! Pierakładaješ? Pierakładaj! Krytykuješ? Krytykuj! Ale jak tolki ŭ ciabie nieretušavany Łukašenka na vokładcy, pa tabie mohuć udaryć.
My možam ličyć takija standarty škodnymi dla budučyni nacyi. Jany mohuć aburać. Heta zusim nie toje, što my bačym pa toj bierah Buha i Niomana. Ale heta realnaść.
My nie pieršyja, chto sutykajecca z takim vyklikam. U «Našaj Nivie» pačatku XX stahodździa, u haziecie Kupały i Łuckievičaŭ, nie było nivodnaha krytyčnaha słova pra cara. Anivodnaha.Sistemu krytykavali, cara — nie. Taki byŭ čas.
Drama Arche — heta balučy napamin usim, jakaja tonkaja miaža kultury i palityki ŭ ciapierašniaj Biełarusi. Jak tolki stupaješ u zonu palityki, ryzykuješ mieć prablemy. Heta treba ŭličvać.