Śmiłavicki kantekst
U traŭni ŭ Śmiłavičach planujuć adkryć muzej Chaima Sucina, jahonaje pałatno pradadzienaje za rekordny košt, na jahonaj radzimie spalili musulmanskuju śviatyniu.
Dva tydni tamu śviet ablacieła viestka, što čarhovy aŭkcyjon Sotheby's u Londanie skončyŭsia čarhovaj sensacyjaj: pałatno našaha ziemlaka, Chaima Sucina, «Partret mužčyny ŭ čyrvonym šaliku» pradadzieny za rekordnyja hrošy — $ 17,2 młn. Ale nia heta było hałoŭnaj niespadziavankaju. Nieparaŭnalna mienšyja sumy dali pakupniki za klasykaŭ francuskaha impresijanizma Ahiusta Renuara, Edhara Deha, Kloda Monie.
Hetak mienavita niečuvany razryŭ u košcie karcinaŭ stvaryŭ sapraŭdnuju sensacyju. Adnak sensacyi, za usimi vydatkami, ciahnuć za saboju ŭvahu da asoby. Ci heta jakaja premija ci miesca ŭ konkursie – śviatło słavy ščaśliva moža vychapić ź nieviadomaści tvorcu. Pytańnie tolki ŭ tym, jak rasparadzicca hetaj słavaju?
U sercy Biełarusi, u Śmiłavičach, pra dapamozie Nacyjanalnaj kamisii pa spravach JUNIESKA ŭ Biełarusi na radzimie słynnaha mastaka Chaima Sucina, u traŭni maje adkrycca jahony muzej. Muzej planujuć raźmieścić u adnym z pakojaŭ šykoŭnaha pałacu Maniuškaŭ‑Vańkovičaŭ, dzie ciapier mieścicca Ahrarny kaledž. U ekspazycyi «Prastora Chaima Sucina» planujecca adradzić kolišni śviet miastečka, u jakim naradziŭsia suśvietna viadomy žyvapisiec. A ŭ kaviarni, što planujecca stvaryć tutsama, azdoba budzie ŭ duchu Paryžu 1920‑ch, z repradukcyjami pałotnaŭ mastaka j rečami stohadovaje daŭniny.. I, jak dla našaj krainy, heta nia mienšaja sensacyja za vyniki londanskaha aŭkcyjonu.
Sapraŭdny dom, u jakim žyła siamja Sucinaŭ, zpałymnieŭ padčas apošniaje vajny. Ciapier toj plac zabudavany. Ale na staraśvieckich žydoŭskich mohiłkach zachavalisia pachavańni jahonych rodnych. Miž tym, u Biełarusi jašče žyvie plamieńnica słavutaha mastaka. Tamu šancy pryŭłaścić jašče adno bliskučaje imia ŭ Biełarusi jość. Što praŭda, ci naŭrad sam Chaim Sucin, moh by sabie ŭjavić, što pryśviečany jamu muzej budzie mieścicca ŭ šykoŭnym pałacy našych arystakrataŭ. Arhanizatarami muzejnaje ekspazycyi j kaviarni ŭ Śmiłavičach vystupajuć inicyjatyŭnaja hrupa «pa stvareńni ŭstojlivaha raźvićcia Śmiłavičaŭ» dy Centar vizualnych mastactvaŭ i medyŭ Dziaržaŭnaha instytutu kiravańnia j sacyjalnych technalohijaŭ Biełaruskaha dziaržaŭnaha ŭniversitetu.
Pra toje, što hety pałac źviazany ź radami Ahinskich, Maniuškaŭ, Vańkovičaŭ, imionami mastakoŭ Jazepa Pieški j Napaleona Ordy, paetaŭ Janki Kupały, Jakuba Kołasa, arhanizatary nidzie nie zhadali.
Pryhožy pałac byŭ zbudavany ŭ modnym na pačatku XIX st. styli nieahotyki z vykarystańniem staržytnych muroŭ zamku Ahinskich. Dźvie jahonyja śpičastyja viežy niby recham paŭtarali abrysy šykoŭnaha tutejšaha kaściołu pry kalehijumie misyjanieraŭ. Adnačasna kala jaho byŭ stvorany park. Zaraz pra jaho nahadvajuć adno staradaŭnija lipavyja prysady. Paŭz ich ściažyna jdzie da pieknaha bierahu Vołmy, nad jakim ŭzdybilisia staržytnyja zamkavyja ravy. Novy pałac byŭ addadzieny pad kalekcyi karcinaŭ, biblijateku, archivy Ahinskich, Maniušak, Vańkovičaŭ. U «starym» korpusie byli balnaja zala, biljardnaja i spalnyja pakoi. Zastalisia ŭ bolš‑mienš prydatnym stanie rešty «novaha korpusu», choć i ŭ paniaviečanym vyhladzie – dabudavany niahiehły tambur pry ŭvachodzie, vokny zamienieny na sučasnyja sucelnašklanyja. Raniej pierad pałacam byŭ šykoŭny bataničny sad vybitnym batanikam Andrejem Śniadeckim. Zaraz bolšaja častka kolišniaha sadu brutalna zaniataja hmacham «Zavočnaha sielskahaspadarčaha kaledža».
Chaim Sucin byŭ dziasiatym dziciom u nadzvyčaj biednaj siamji hebrajskaha šaŭca. Nia majučy hrošaj na prajezd, jon pieški chadziŭ da Mienska, dzie j atrymaŭ svaju pieršuju navuku... U 1907, va ŭzroście 14 hadoŭ Sucin zmušany byŭ pracavać. Jamu pašenciła znajści miesca pamočnika retušora ŭ fotatelje. Paŭhałodnaje, paŭžabračaje dziacinstva zapała ŭ jahonuju dušu nazaŭždy. Aproč šykoŭnaha zamku z pałacam, vydatnaha kalehijuma z kaściołam, cerkvaŭ, synahohaŭ i miačetu, była ŭ Śmiłavičach i vialikaja pažarnaja kałanča, što sprys była razmalavanaja j raśpisanaja pažarnaja kałanča. Na jaje ŭźbiralisia ci nia ŭsie tutejšyja chłapčuki – biełarusy, hebrai, tatary. Ź jaje jany bačyli ŭsio staradaŭniaje miastečka. A toje, što chavałasia za smuhoju dalahladu, za sinim polem i čornym lesam, ujaŭlałasia niebiaśpiečnym i niedasiahalnym.
Tutsama, u rodnych Śmiłavičach, Chaima, jaki kraŭ spakavala ŭ baćkoŭskaj chacie ŭsio, na što možna było prydbać kalarovyja ałoŭki, farby ci papieru, žorstka źbili. Nie za kradziež. A za toje, što jon navažyŭsia byŭ namalavać samoha rabina. Ciemrašały syny śviatara źbili padletka da paŭśmierci. Kab załahodzić spravu, rabin zmušany apłacić vypravu pa navuku ŭ Vilniu. Dali dvaccać piać rubloŭ. Hetak koštam ułasnaje kryvi Chaim Sucin stanaviŭsia mastakom. Nie vypadkova toj čyrvony, kryvavy koler abaviazkova sačycca z usich jahonych pałotnaŭ.
U vajnu zhareła słavutaja pažarnaja kałanča, jašče da vajny byli razrabavanyja ŭsie śmiłavickija śviatyni, a vializarny pałac doŭhi čas byŭ Domam tvorčaści dla piśmieńnikaŭ. Pa vajnie tut była zusim inšaja historyja. Ad kolišniaje vieličy j charastva, u jakich vyras Chaim Sucin, siońnia tut blizu ničoha niama. Aproč mahiłaŭ…
❏
Na pačatku lutaha sa Śmiłavičaŭ pryjšła jašče adna viestka, što ŭ inšych by krajoch była by pieršaj sensacyjaj – pry niavyśvietlenych abstavinach zhareŭ viadomy tutejšy miačet. Stary draŭlany budynak ŭ 1997 h. byŭ abmuravany. Hrošy na budaŭnictva miačetu fundavała siastra karala Kuvejtu, Nuryja... Tadysama byŭ pastaŭleny j hožy minaret. Ciažka pavieryć što pažar u bažnicy vypadkovaść. Ciapier zakurełyja ścieny spalenaj musulmanskaje bažnicy, ruiny niekali šykoŭnaha pałacavaha kompleksu dy ŭzory kałhasnaha budaŭnictva majuć suzirać naviedniki «paryskaje» kaviarni na radzimie henijalnaha mastaka. Budzie nad čym padumać i Nacyjanalnaj kamisyi pa spravach JUNIESKA i Centru vizualnych mastactvaŭ i medyŭ Dziaržaŭnha instytutu kiravańnia j sacyjalnych technalohijaŭ Biełaruskha dziaržaŭnaha ŭniversytetu… Zrešty j haściam taksama.