Kazachstan pierachodzić na łacinicu
Niahledziačy na źniešnie pryjaznyja adnosiny Maskvy i Astany, Kazachstan usio nastojliviej demanstruje svajo imknieńnie da samastojnaj zamiežnapalityčnaj hulni – jamu vidavočna ciesny vobraz «apošniaha sajuźnika Rasiei». «Łacinskaja hrafika daminuje siońnia ŭ kamunikacyjnaj prastory. Nie vypadkova šmat jakija krainy, u tym liku postsavieckija, pierajšli na łacinku», — abvieściŭ Nursułtan Nazarbajeŭ pačatak pierachodu na łacinicu i kazachizacyi krainy. Analityki bačać u hetaj padziei nia tolki linhvistyčnyja čyńniki.
Niahledziačy na źniešnie pryjaznyja adnosiny Maskvy i Astany, Kazachstan usio nastojliviej demanstruje svajo imknieńnie da samastojnaj źniešniepalityčnaj hulni — jamu vidavočna ciesny vobraz «apošniaha sajuźnika Rasiei». U aŭtorak prezydent Kazachstanu Nursułtan Nazarbajeŭ u časie vystupu na pasiedžańni Asamblei narodaŭ Kazachstanu (heta kansultatyŭna-daradčy orhan pad staršynstvam prezydenta, u jakim pradstaŭlenyja ŭsie nacyjanalnaści respubliki) znoŭ zahavaryŭ pra pryjarytet kazachskaj movy nad astatnimi i pra mahčymy pieravod kazachskaj piśmiennaści z kirylicy na łacinicu. Dakładniej, nia prosta mahčymy, a nieŭzabavie čakany: pa daručeńni prezydenta praz paŭhodu jamu musiać padać kankretnyja prapanovy pra heta.
Nazarbajeŭ nahadaŭ, što ciapier kazachi ŭ roznych krainach vykarystoŭvajuć try alfabety. U Kazachstanie, Rasiei j šerahu krainaŭ SND užyvajecca kirylica, u Turcyi i eŭrapiejskich krainach – łacinica, a ŭ Kitai – arabski šryft. «Łacinskaja hrafika daminuje siońnia ŭ kamunikacyjnaj prastory. Nie vypadkova šmat jakija krainy, u tym liku postsavieckija, pierajšli na łacinicu», — padkreśliŭ prezydent Kazachstanu. Faktyčna Nazarbajeŭ maje absalutnuju racyju. Ale palityčna novaja iniciatyva Kazachstana vyhladaje jak jašče adna jaskravaja prajava novaj tendencyi na prastory byłoha SSSR – straty Maskvoj svaich apošnich sajuźnikaŭ pa SND.
Siabroŭ hublajuć tolki adnojčy
Značnyja dachody ad naftahazavaha i zdabyvajučaha sektaraŭ ekanomiki, kalasalnyja zamiežnyja investycyi jak z Zachadu, tak i z Uschodu vyvieli Kazachstan u lik pieršych dziaržaŭ śvietu pa tempach rostu ekanomiki. Zrazumieła, z takim bahažom Astanie ŭsio mieniej daspadoby rola mienšaha brata Rasiei.
Miarkujučy pa ŭsim, u Maskvie nie hatovyja źmirycca z hetaj dumkaj. U takich umovach u Kazachstanu zastajecca adzin varyjant, užo pravierany inšymi siabrami SND (u pryvatnaści, Hruzijaj, Ukrainaj i Małdovaj), — pieravieści vektar pošuku sajuźnikaŭ na Zachad. I ŭ hetym pracesie mahčymy pierachod na łacinicu moža być surjoznym arhumentam na karyść Astany, jaki napeŭna nie zastaniecca niezaŭvažanym.
Kali taki praces sapraŭdy zapuščany, jahonyja vyniki akažucca nadzvyčaj nehatyŭnymi dla Maskvy. Da apošniaha času mienavita Kazachstan razam ź Biełaruśsiu ličylisia najbolš viernymi i paśladoŭnymi stratehičnymi sajuźnikami dy partnerami Rasiei. Ale adnosiny ź Mienskam rezka pahoršylisia paśla taho, jak rasiejski bok abjaviŭ pra niepaźbiežnaje značnaje pavyšeńnie cenaŭ na haz, jaki pastaŭlajecca ŭ Biełaruś. Heta spravakavała prezydenta Biełarusi Alaksandra Łukašenku na šerah davoli rezkich dyplamatyčnych vypadaŭ na adras Rasiei. Na što Maskva adkazała jašče bolš rezkim krokam: pieraniesła samit ladaščaha SND ź Miensku ŭ Astanu, prademanstravaŭšy svajo niežadańnie iści na jakija-kolviek sastupki. Adnak i hety demanstratyŭny krok, jaki, mahčyma, musiŭ byŭ prademanstravać Kazachstanu dobruju volu paŭnočnaha susieda i hatovaść da kampramisaŭ, kali mierkavać pa apošnich zajavach Nazarbajeva, byŭ praihnaravany. Mahčyma, tamu, što byŭ zrobleny zapozna.
Adzinki niezaležnaści
Palityčnuju značnaść mahčymaha pieravodu kazachskaj piśmiennaści na łacinicu padkreślivaje i jašče adzin akcent, zrobleny Nursułtanam Nazarbajevym. U svaim vystupie na pasiedžańni asamblei prezydent Kazachstanu naŭprost zaviŭ: kazachskaj movie ŭ respublicy budzie addadzieny pryjarytet. Uradu daručana vypracavać miery materyjalnaha stymulavańnia vyvučeńnia kazachskaj movy niekazachami i pytańni vyvučeńnia ŭ škołach kazachskaj historyi i litaratury na dźviuch movach adrazu. «Moładź u Kazachstanie musić viedać: biaź viedańnia dziaržaŭnaj movy pracavać u dziaržaŭnych orhanach, sfery pasłuh, pravaachoŭnych orhanach ci sudovaj sfery budzie niemahčyma», — zajaviŭ Nazarbajeŭ.
Praŭda potym, niby schamianuŭšysia, prezyent uźnios chvału i rasiejskaj movie. Maŭlaŭ, toje, što ŭsia kraina razmaŭlaje na «vialikim i mahutnym», — heta pravilna, tak i maje być: «Masavaje vałodańnie adnoj z suśvietnych movaŭ, jakoj źjaŭlajecca rasiejskaja, miljonami kazachaŭ jość čyńnikam, jaki pašyraje infarmacyjnyja dalahlady ŭ sučasnym śviecie».
Deputat parlamentu, lidar partyi «Ak Žoł» Alichan Bajmienaŭ zajaviŭ «NH», što «heta bolej prahmatyčny krok, čym palityčny». «U Kazachstanie vykrystoŭvajecca vytvornaja kirylicy — u adroźnieńnie ad rasiejščyny, 42 symbali, što mocna ŭskładniaje infarmatyzacyju krainy, — śćviardžaje palityk. — Dla nas heta vialikaja prablema: my płacim bolej za adzinku infarmacyi».
Ale ŭ śviatle inšych padziej, što datyčać rasiejska-kazachskich stasunkaŭ, inicyjatyva Nazarbajeva vyhladaje chutčej palityčnaj. Na niadaŭniaj miždziaržaŭnaj kanferencyi ŭ Aktaŭ, pryśviečanaj pytańniam enerharesursaŭ na Kaśpii, Astana dała zrazumieć rasiejskim partneram, što čakaje ad Maskvy parytetu va ŭzajeminach va ŭsich sferach — i ŭ ekanamičnaj, i ŭ palityčnaj. I vystup prezydenta Nazarbajeva vyhladaje chutčej praciaham hetaj linii, čym pryvatnaj inicyjatyvaj.
Takim čynam, možna kanstatavać, što Sadružnaść niezaležnych dziaržaŭ pieražyvaje duža ciažkija časy. Bolš za toje, niezajzdrosnaja sytuacyja i ŭ dvuchbakovych miždziaržaŭnych stasunkach u samoj Sadružnaści. Ci pryviadzie heta da poŭnaha, jurydyčna aformlenaha raspadu SND, pakaža čas. Najchutčej, nichto ź lideraŭ Sadružnaści nia stanie inicyjavać padobnaje raźvićcio padziej. U toj ža čas, vidavočna, što ni pra jakoje raźvićcio intehracyi ŭ SND niama i havorki. Chutčej havorka moža iści pra karenny pierahlad Rasiejaj svajoj palityki ŭ dačynieńniach ź blizkim zamiežžam, jakaja ŭ vyniku moža źvieścisia da adnaho z varyjantaŭ: albo Maskva budzie žorstka cisnuć na svaich partneraŭ i patrabavać ad ich padparadkavanaj roli, i ŭ vyniku stracić ich, albo pieršym hulcam na postsavieckaj prastory udasca prymuści Kreml vybudavać ź imi bolš-mienš raŭnapraŭnyja adnosiny. Što ŭ vypadku paharšeńnia ŭnutrypalityčnaj sytuacyi ŭ Rasiei znoŭ-taki moža pryvieści da pieraaryjentacyi jejnych partneraŭ z SND na Zachad.
U składzie Rasiei tolki Tatarstan vykazaŭ žadańnie pierajści na łacinicu. U 1999 hodzie ŭ respublicy byŭ pryniaty zakon «Pra ŭznaŭleńnie alfabeta na asnovie łacinskaj hrafiki». U 2004 hodzie pastanovaj Viarchoŭnaha sudu Tatarstanu jon byŭ skasavany.
❏
Hladzi jašče:
Historyja raźvićcia biełaruskaj łacinki
Sajt, pryśviečany biełaruskaj łacincy
❏
Daznajsia bolej:
U čaćvier, 26 kastryčnika, a 19.00 -- praciah cyklu publičnych lekcyjaŭ z historyi i kultury biełaruskaj movy. Tema: Łacinica (biełaruskaja łacinka): historyja i praktyka. Lektar: Źmicier Saŭka. Uvachod volny, siadziba BNF (kolišniaja Varvašeni, 8).