Karciny ź biełaruskaj siadziby Radziviłaŭ viarnuli, ale ŭ Polšču
Dziasiatki ŭnikalnych pałotnaŭ i histaryčnych artefaktaŭ, jakija zachoŭvalisia ŭ majontkach na terytoryi sučasnaj Biełarusi, viartajucca ŭ Polšču dziakujučy pryvatnamu kapitału polskich arystakrataŭ. Śpiecyfičnyja šlachi vyvazu tvoraŭ robiać niemahčymaj aficyjnuju dziaržaŭnuju restytucyju, tamu vykup stračanych zboraŭ na aŭkcyjonach i ŭ antykvaraŭ zastajecca dla naščadkaŭ znakamitych rodaŭ adzinym instrumientam viartańnia ŭłasnaj spadčyny.
Karcina z vyjavaj šlubu baćkoŭ Stanisłava Vilhielma Radziviła. Na arhanie padčas cyrymonii ihraŭ Fierenc List. Fota: pryvatnyja materyjały / Rzeczpospolita
Jak paviedamlaje polskaje vydańnie Rzeczpospolita, staršynia fondu «Try Truby» Maciej Radzivił za apošnija dvanaccać miesiacaŭ nabyŭ i pieravioz u Polšču značnuju kolkaść histaryčnych abjektaŭ.
Asablivuju ŭvahu siarod ich pryciahvajuć niekalki karcin z pałaca ŭ Mańkavičach (ciapier častka Stolina Bresckaj vobłaści).
Kalekcyja z Mańkavičaŭ
Majontak u Mańkavičach naležaŭ apošniamu davyd-haradockamu ardynatu Stanisłavu Vilhielmu Radziviłu. Bijahrafija ŭłaśnika była vielmi charakternaj dla svajho času: kab zachavać pravy na spadčynu ŭ Rasijskaj impieryi, jon byŭ vymušany pryniać rasijskaje hramadzianstva. Radzivił skončyŭ Vajennuju akademiju ŭ Bierlinie, vajavaŭ u ruska-japonskuju vajnu (1905), a ŭ Pieršuju suśvietnuju słužyŭ u rasijskaj «Dzikaj dyvizii». Paźniej jon dałučyŭsia da Vojska Polskaha jak adjutant Juzafa Piłsudskaha i zahinuŭ u 1920 hodzie ŭ bajach z balšavikami, za što byŭ paśmiarotna ŭznaharodžany ordenam Virtuti Militari.
Pałac Radziviłaŭ u Mańkavičach. 1935 h. Fota: Wikimedia Commons
Paśla jaho hibieli ŭdava Dałores evakujavałasia ŭ Paryž, vyviezšy z saboj siamiejnyja relikvii z pałaca, jaki paźniej byŭ całkam źniščany niamieckimi vojskami padčas Druhoj suśvietnaj vajny.
Siarod viernutych mańkavickich pałotnaŭ vyłučajecca karcina z vyjavaj šlubu baćkoŭ Stanisłava Vilhielma. Viančańnie adbyłosia 3 kastryčnika 1857 hoda ŭ Žahani ŭ prysutnaści pradstaŭnikoŭ jeŭrapiejskich elit, a na arhanie padčas cyrymonii ihraŭ Fierenc List. Ciapier hetyja tvory mastactva pieradadzieny ŭ jakaści depazitu ŭ filijał Nacyjanalnaha muzieja ŭ Niaboravie.
Paryž — Łańcut — Aŭstryja — Paryž
Składanyja histaryčnyja maršruty charakternyja i dla inšych kalekcyj. Na aŭkcyjonie ŭ Paryžy fond vykupiŭ partret Mikałaja Patockaha pendźla Fransua Fłamienha. Mikałaj byŭ unukam Stanisłava Ščasnaha Patockaha i atrymaŭ u spadčynu vielizarnaje bahaćcie ŭ Francyi ad svajho baćki Miečysłava. Pierad śmierciu ŭ 1921 hodzie jon adpisaŭ majomaść dalokamu svajaku Alfredu Patockamu z Łańcuta. Partret doŭhi čas visieŭ u paryžskim pałacy na avieniu Frydłand, jaki Alfred paźniej pradaŭ Kanfiederacyi pramysłovaści i handlu (budynak staŭ nazyvacca Hatel Patocki), a samu karcinu pieravioz u Łańcut.
U 1944 hodzie Alfred Patocki, ratujučy majomaść ad nastupajučaj Čyrvonaj Armii, evakujavaŭ kalekcyju ŭ Aŭstryju i Lichtenštejn. Jak my pisali raniej, heta paśladoŭnaja praca: u minułyja hady polskija fondy ŭžo viartali partrety z hetaj ža evakujavanaj kalekcyi, adšukanyja ŭ aŭstryjskim zamku Hoenems. U 1970‑ia hady ŭdava Alfreda pradała častku tvoraŭ na aŭkcyjonie ŭ Paryžy, dzie partret Mikałaja vykupiła taja samaja Kanfiederacyja. Karcina pravisieła ŭ ich štab-kvatery jašče paŭstahodździa, pakul u 2025 hodzie arhanizacyja nie vyrašyła źmianić ofis i nie vystaviła pałatno na tarhi, dzie jaho ŭrešcie i nabyŭ Maciej Radzivił.
Partret Mikałaja Patockaha pendźla Fransua Fłamienha, jaki viarnuŭsia ŭ zamak u Łańcucie praz 82 hady paśla evakuacyi. Fota: drouot.com
Bavarskaja skarbonka
Značnaja častka spadčyny mihravała pa Jeŭropie vyklučna šlacham dynastyčnaha ŭspadkavańnia. Parnyja partrety Sofji i Hieranima Vincenta Radziviłaŭ pieršapačatkova zachoŭvalisia ŭ pałacy ŭ Biełaj (sučasnaja Biała-Padlaska), zatym byli pieraviezieny ŭ majontak Vierki pad Vilniaj, a adtul pierajšli da dalokich svajakoŭ z rodu Hohienłoe ŭ zamak Šylinhśfiurst u Bavaryi. Maciej Radzivił zdoleŭ adšukać i vykupić hetyja pałotny ŭ handlara, jaki nabyŭ ich u małaviadomaj antykvarnaj kramie ŭ Niderłandach. Daśledčyk miarkuje, što vyjava Sofji była stvorana ŭžo paśla śmierci Hieranima, bo na pałatnie jana trymaje ŭ rukach jaho žałobny profilny partret.
Partret Sofji, žonki Hieranima Vincenta Radziviła. Doŭhi čas pałatno znachodziłasia ŭ bavarskim zamku Šylinhśfiurst. Fota: pres-materyjały / Rzeczpospolita
Partret Hieranima Vincenta Radziviła. Fota: pryvatnyja materyjały / Rzeczpospolita
Pa słovach Macieja Radziviła, ciapierašni ŭładalnik zamka Šylinhśfiurst u apošnija hady pačaŭ maštabny rasprodaž majomaści. Mienavita ŭ jaho biełaruski muziejny kompleks «Mirski zamak» niadaŭna vykupiŭ kala tryccaci partretaŭ pradstaŭnikoŭ rodu Radziviłaŭ, jakija źjaŭlalisia starymi kopijami ź niaśvižskaj halerei.
Sam Maciej Radzivił praz pramy abmien ź siamjoj Hohienłoe atrymaŭ unikalny trunny partret kanclera vialikaha litoŭskaha Karala Stanisłava Radziviła pačatku XVIII stahodździa.
Srebra z Hatela Łambier
Praces restytucyi zakranaje i dekaratyŭna-prykładnoje mastactva. U Muziej Čartaryjskich u Pułavach pieradadzieny depazit familnaha srebra z hierbami ŭłaśnikaŭ. Vyraby hdańskaha majstra Marcina Cholkie (XVIII stahodździe) byli kanfiskavanyja rasijskimi ŭładami paśla Listapadaŭskaha paŭstańnia 1830—1831 hadoŭ. Trapiŭšy ŭ emihracyju ŭ paryžski Hatel Łambier, jaki staŭ centram polskaha palityčnaha žyćcia, artefakty zmahli viarnucca ŭ Pułavy tolki praz amal dźvieście hadoŭ.
Srebra Čartaryjskich, adšukanaje ŭ Paryžy i pieradadzienaje ŭ muziej u Pułavach. Fota: pryvatnyja materyjały / Rzeczpospolita
Čamu polski ŭrad nie ŭdzielničaje ŭ hetaj restytucyi
Usioj apisanaj restytucyjnaj dziejnaściu zajmajucca vyklučna pryvatnyja asoby. Ministerstva kultury i nacyjanalnaj spadčyny Polščy nie akazvaje padtrymki pryvatnym inicyjatyvam z-za žorstkich jurydyčnych abmiežavańniaŭ. Dziaržaŭnaje viedamstva aficyjna nie ličyć stratami tyja pradmiety mastactva, jakija byli vyviezienyja z terytoryi byłoj Rečy Paspalitaj da adnaŭleńnia niezaležnaści ŭ 1918 hodzie, pakolki ŭ časy padziełaŭ nie isnavała zakanadaŭčaj bazy, jakaja b rehulavała vyvaz histaryčnych kaštoŭnaściej.
Hetaja pravavaja kalizija rehularna pryvodzić da pramych kanfliktaŭ pamiž pryvatnymi kalekcyjanierami i ŭładami. Pakazalnym prykładam źjaŭlajecca los źnikłaj u Druhuju suśvietnuju vajnu bułavy hietmana Klemiensa Branickaha. Kali pryvatny kalekcyjanier z Poznani lehalna vykupiŭ artefakt u naščadkaŭ minułaha ŭłaśnika, prakuratura i čynoŭniki Ministerstva kultury inicyjavali aryšt relikvii. Ciapier histaryčnaja kaštoŭnaść znachodzicca ŭ składskim pamiaškańni da kančatkovaha vyrašeńnia sudovaj sprečki ab pravie ŭłasnaści.