U Vialikaj Miadźviadcy adšukali mahiłu brata Ihnata Damiejki. Pahladzicie, jak spaskudzili carkvu pobač, jakuju naviedvaŭ suśvietna viadomy navukoviec
U Vialikaj Miadźviadcy ŭ 1802 hodzie naradziŭsia Ihnat Damiejka, udzielnik paŭstańnia 1830—1831 hadoŭ, vybitny navukoviec-hieołah i nacyjanalny hieroj Čyli. Niadaŭna krajaznaŭcy zrabili na miascovych mohiłkach važnaje adkryćcio, źviazanaje ź siamjoj Damiejkaŭ. Adnak kudy bolš uvahi pryciahvaje fon — źniaviečany pomnik draŭlanaha dojlidstva.
Carkva ŭ Vialikaj Miadźviadcy da i paśla pierabudovy.
Razhadanaja tajamnica mahiły Kazimira Damiejki
Jak raskazaŭ daśledčyk Źmicier Jurkievič u svaim fejsbuku, padčas krajaznaŭčaj tałaki na terytoryi kolišniaha majontka Damiejkaŭ byli daśledavanyja dva pavajennyja nadmahilli. Vyśvietliłasia, što jany vyrablenyja z adnaho staroha raźbitaha kamienia. Nasamreč hetyja abłomki — frahmienty šyrokaj haryzantalnaj plity, što kaliści była častkaj raskošnaha pastamienta nadmahilnaha pomnika sa skulpturnym zaviaršeńniem.
Na frahmientach zachavaŭsia polskamoŭny nadpis: «Tut spačyvajuć reštki … pamierłaha 30 studzienia 1872 hoda va ŭzroście 68 hadoŭ. Spakoj jaho dušy».
Kazimir Damiejka, brat Ihnata, i jahonaja žonka. Fota: fejsbuk Źmitra Jurkieviča
Raniej dakładna vyznačyć, kamu mienavita naležaŭ hety manumient, nie ŭdavałasia z-za supiarečnaściej u hienieałohii siamji. Krajaznaŭcy padazravali, što heta mahła być mahiła Kazimira Damiejki — brata Ihnata, jaki ŭsio žyćcio haspadaryŭ u Miadźviadcy. Ale ŭ roznych daviednikach i krynicach data jaho śmierci paznačałasia jak 1875 abo 1876 hod. Z-za hetaha ličbu «1872» na kamieni nijak nie mahli ŭpeŭniena supastavić z Kazimiram.
Tak kaliści vyhladaŭ vieličny nadmahilny pomnik ź fihuraj anioła na mohiłkach u Vialikaj Miadźviedcy, ad jakoha siońnia zastalisia tolki abłomki plity. Fota: fejsbuk Źmitra Jurkieviča
Kab razbłytać hety vuzieł, Źmicier Jurkievič źviarnuŭsia da epistalarnaj spadčyny Ihnata Damiejki. U zborniku listoŭ znajšoŭsia list da Uładzisłava Łaskoviča, napisany z čylijskaha Santjaha 22 vieraśnia 1872 hoda:
«Jašče nie apamiataŭsia ja ad žalu paśla śmierci žonki, jak mianie kranuła śmierć Chełchoŭskaha. Tłumiŭ ja ŭ sabie hety novy žal, kali ty paviedamiŭ mnie pra śmierć brata. <…> Kali my čytali, što jaho ŭžo niama, to byccam niešta adarvałasia ŭ sercy. Praz momant ja ŭspomniŭ, što kali my byli dziećmi, dyk maje dva braty… rychtavalisia ŭ śviet… a ź mianie śmiajalisia, što ja nie dumaju ni pra što, jak tolki pra haspadarku… Voś ža, jany spakojna, u domie, na tym samym, moža, łožku, što i baćka, pamierli, a ja, Boh viedaje dzie, kości pachavaju».
Hety dakumient staŭ klučom. Kali ŭ vieraśni 1872 hoda Ihnat z horyčču piša pra niadaŭniuju śmierć brata, značyć, Kazimir nijak nie moh pamierci ŭ 1875 ci 1876 hadach, jak pamyłkova śćviardžali encykłapiedyi.
Dalej zastavałasia tolki zrabić matematyčny padlik. Kazimir Damiejka naradziŭsia 26 kastryčnika 1803 hoda. Na momant 30 studzienia 1872 hoda (data na kamieni) jamu było roŭna 68 poŭnych hadoŭ. Chranałahičnaja formuła całkam supała, što dazvoliła historykam kančatkova identyfikavać pareštki manumienta.
Frahmienty haryzantalnaj plity ad pastamienta Kazimira Damiejki, jakija ŭ pavajenny čas byli vykarystanyja ŭ jakaści druhasnych nadmahillaŭ. Fota: fejsbuk Źmitra Jurkieviča
«Jeŭraramont» histaryčnaj śviatyni
Siamja Damiejkaŭ ciesna źviazanaja nie tolki ź miascovymi mohiłkami, ale i z raźmieščanaj tut ža Śviata-Ušeścieŭskaj carkvoj. Ihnat Damiejka pryniaŭ u hetym chramie pieršaje pryčaście i razam z baćkami ŭdzielničaŭ u śviatočnych pracesijach.
Aryhinalny vyhlad chrama da pierabudovy.
Carkva ŭjaŭlała saboj redki zachavany ŭzor narodnaha dojlidstva z elemientami kłasicyzmu, pabudavany na miažy XVIII-XIX stahodździaŭ. Jana adroźnivałasia adnazrubnaj kanstrukcyjaj z paŭkruhłymi (termalnymi) «italjanskimi» voknami, ułaścivymi dla architektury kłasicyzmu, i aryhinalnymi šalavanymi dźviaryma.
U savieckija časy chram aficyjna achoŭvaŭsia dziaržavaj i byŭ uniesieny ŭ «Zbor pomnikaŭ historyi i kultury Biełarusi», adnak u 2001 hodzie pry stvareńni novaha Dziaržaŭnaha śpisu abjekt prosta «zhubili» i pazbavili achoŭnaha statusu.
Niadaŭna histaryčnych chram pieražyŭ katastrofu pad vyhladam nadańnia «novaha žyćcia».
Chram u pracesie pierabudovy. Na hałoŭnym uvachodzie jašče zastavalisia aryhinalnyja šalavanyja dźviery. Fota: telehram-kanał «Spadčyna»
Jak paviedamlaje telehram-kanał «Spadčyna», miascovy śviatar raspačaŭ varvarski jeŭraramont budynka. Unikalny draŭlany chram całkam abšyli tannym PVCH-sajdynham, jaki nie tolki źmianiaje vyhlad, ale i parušaje pavietraabmien, što niepaźbiežna pryviadzie da chutčejšaha hnijeńnia staroha zruba.
Aryhinalnyja akonnyja zapaŭnieńni byli vykinutyja, nad uvachodam źjaviŭsia niedarečny kazyrok. Nastupnym krokam stała źniščeńnie histaryčnaj viežki-zvanicy, zamiest jakoj ciapier uzvyšajecca niejkaja niazhrabnaja kuksa, abšytaja zialonaj blachaj.
Finalny vynik jeŭraramontu. Histaryčny pomnik kanca XVIII — pačatku XIX stahodździa całkam zhubiŭ svoj architekturny vyhlad. Fota: fejsbuk Źmitra Jurkieviča
Čynoŭniki admovili ŭ abaronie
Kab spynić źniščeńnie chrama, aktyvisty ŭ 2022 hodzie, u hod 220‑hodździa z dnia naradžeńnia Ihnata Damiejki, inicyjavali nadańnie carkvie statusu historyka-kulturnaj kaštoŭnaści. Była padrychtavanaja hruntoŭnaja navukovaja daviedka, dzie dakazvałasia histaryčnaja kaštoŭnaść abjekta, jaho ŭnikalnaść i nieparyŭnaja suviaź z postaćciu znakamitaha navukoŭca.
Adnak Hrodzienski abłasny saviet pa pytańniach historyka-kulturnaj spadčyny 8 listapada taho ž hoda vyrašyŭ: «Adsutničaje nieabchodnaść nadańnia statusu».
Za savieckim časam navukoŭcy z Akademii navuk pryznali chram pomnikam architektury, u pačatku 2000‑ch hadoŭ biełaruskija čynoŭniki «zhubili» jaho jak pomnik, a ciapier śviatar kančatkova źniščyŭ. Fota: telehram-kanał «Spadčyna»
U aficyjnym adkazie Karelickaha rajvykankama patłumačyli, što draŭlanyja kanstrukcyi byli paškodžanyja hnillu i mieli «niepryvabny vyhlad», tamu ich prosta schavali za sajdynham. Čynoŭniki taksama zajavili, što chram źjaŭlajecca «tradycyjnym sielskim», tamu padstaŭ dla jaho achovy niama.
U toj čas miascovaja rajonnaja hazieta z zachapleńniem piša pra toje, jak «miascovaja ŭłada i žychary padaryli novaje žyćcio» śviatyni pry padtrymcy staršyni rajvykankama.
Rašeńnie čynoŭnikaŭ nie viartać chramu status pomnika architektury faktyčna raźviazała śviataru daviaršyć źniščeńnie chrama, jaki viedaŭ Ihnat Damiejka.