Ad vieršaŭ dla samych maleńkich pierad snom da «biełaruskaj manhi» dla padletkaŭ. Što čytać dzieciam na rodnaj movie
«Asnoŭnaja prablema ź biełaruskaj dziciačaj litaraturaj — my sami nie da kanca viedajem, što ŭ nas jość», — kaža paet Andrej Chadanovič. Da Dnia rodnaj movy «Biełsat» paprasiŭ paeta, pierakładčyka i baćku padzialicca paradami, što čytać dzieciam pa-biełarusku.
Paet i pierakładčyk Andrej Chadanovič u EHU. Vilnia, Litva. 20 kastryčnika 2022 hoda. Fota: Biełsat
Samyja maleńkija słuchačy (da 6 hod)
Paet Aleh Minkin zadumaŭ trochtomnik «Dobryja vieršy», sabraŭšy najlepšyja biełaruskija tvory dla dzietak. Na žal, jon na siońnia paśpieŭ zrabić tolki vialiki tom pra žyviołaŭ «Pobač z nami na ziamli», ale ŭsio ž hety tom jość. U im šmat čaho cikavaha ja znajšoŭ, čytajučy dačce pierad snom. Užo kłasika, miem našaj siam'ji, kali mama zabiahaje ŭ pakoj, a tam u svaim łožku dačka skača až da stoli, a pabač tata — taksama skača, bo čytajecca takoje:
Pierachodzić
Busieł brod.
Dziuba ŭhoru ŭźviedziena —
Heta jedzie buterbrod
Z žabkami ŭsiaredzinie
Na viačeru buślaniatam.
Dobra być
Z cybatym tatam!
Maleńkim chłopčykam i dziaŭčatkam možna čytać lubuju dziciačuju knižku Ryhora Baradulina, naprykład, «Vypaŭ hruk u hroma z ruk». Taksama biassprečny kłasik dziciačaj litaratury Artur Volski, siaredni z troch kulturnych dziejačaŭ Volskich (syn Vitala Volskaha i baćka Lavona Volskaha), — akramia ŭsiaho inšaha, bliskučy dziciačy paet. Jahonyja vieršy ja b raiŭ baćkam čytać svaim dzietkam.
Kolki hod tamu źjaviłasia kniha vieršaŭ Viery Burłak «Fantaziurki». Za jaje aŭtarka atrymała Premiju Ciotki. Takich vieršaŭ — raźniavolena-iraničnych — kryšačku brakavała našaj zanadta surjoznaj dziciačaj litaratury. A tut ceły kaskad žartaŭlivych ekśpierymientaŭ, u najlepšych tradycyjach Daniiła Charmsa. Pracytuju vierš «Bieź śviatła», a vy miarkujcie sami:
Na linii niedzie avaryja,
Tamu siadzim bieź śviatła.
Nie baču, dzie maja mama:
Napeŭna, kudyści syšła.
Susied naš — prafiesar stary —
Šukaje svaje akulary.
Navošta jamu akulary?
Šukaŭ by lepš lichtary!
Usie na ŭsio natyrkajucca.
Usie ab usio spatykajucca.
I potym z padłohi
Čuvać dyjałohi:
— Što heta?
— Nohi.
— A heta?
— Taksama nohi.
— Tvaje?
— Nie maje.
— A čyje?
— Ničyje.
— A moža, my vaśminohi?
A ja, raz takoje zdareńnie,
Ściahnuŭ u babuli vareńnie,
Dy dziŭnaje vielmi na smak.
I pachnie niejak nie tak.
Što ŭ słoiku tym było?
Chutčej by dali śviatło!
Dla zusim maleńkich chłopčykaŭ i dziaŭčatak pačaŭ pisać karotkija kazki dobra viadomy nam Malavanyč — Alaksandr Ždanovič. Jaho «knižki-małyški» ŭ vydaviectvie «Słavianka» vychodziać adna za adnoj.
Druhi prykład — Andrej Skurko, viadomy nam jak publicyst, kali patrapiŭ u turmu, pisaŭ dla svajho maleńkaha syna Tamašyka. Tak naradzilisia pieršyja hareźlivyja vieršy, pieršyja pierakłady. Voś, naprykład, kłasika ad Karnieja Čukoŭskaha «Dobryj doktor Ajbolit» — «Dobry doktar Budźdaroŭ». Hladzicie, jaki pazityŭny sam padychod: kłasik ruskaj litaratury paznačaje prablemu praź niehatyŭnuju zjavu «aj, balić», jakoj chočacca pazbavicca. A tut «budź zdaroŭ» zakładzienaje ŭ naźvie — vielmi śmieła, advažna jak na pierakład, i duža pazityŭna!
Andrej ciapier praciahvaje pisać, vychodzić knižka za knižkaj: «Stuki hruki, što za huki», ci «Chto žyvie ŭ haražy», ci «Jak zavieści dynazaŭra» — heta ja ŭzhadaŭ niekalki apošnich knihaŭ. Andrej — jaskravaja padzieja dziciačaj litaratury. Darečy, što tyčycca pierakładu rasiejskaj litaratury, mnie zdajecca, viekavaja našaja prablema była ŭ tym, što jana była bližejšaja, čym lubaja inšaja zamiežnaja litaratura, a ciapier — navat bližejšaja za svaju, biełaruskuju.
I tut pierakład, ja b skazaŭ, absalutna paradaksalnuju funkcyju vykonvaje: kali ŭ pryncypie jon musić zbližać movy i kultury, to biełaruski pierakład z rasiejskaj pavinien kryšačku našyja kultury addalać. Adsoŭvać, stavić rasiejskuju litaraturu na tuju ž dystancyju, na jakoj znachodziacca našyja inšyja bližejšyja susiedzi.
Małodšyja školniki (7—11 hod)
Ź biełaruskich kłasikaŭ mnie zhadvajecca piśmieńnica, jakaja šmat napisała dla dziaciej, — Alena Vasilevič i jaje aŭtabijahrafičnaja proza «Raści, Hańka». Ja na hetym ros i, choć ja nijakaja nie Hańka i nie viaskovaja dziaŭčynka, a haradski chłapčuk, mnie padabałasia ciepłynia, dalikatnaść hałoŭnaj hieraini, ja vielmi joj spačuvaŭ. Niekali ŭ dziacinstvie vielmi dobra zajšli apovieści «Navasioły» i «Pryhody bulbobaŭ» Paŭła Miśko.
Z novaj litaratury zhadaju dziciačuju knihu, jakaja napisanaja ŭ emihracyi i taksama dzielicca dabrynioj, — «Mora ŭ horadzie» Elhi Papovaj. Ad pieršaj da apošniaj staronki hareźlivaja, hulniovaja, iraničnaja, pierakulvaje śviet z noh na hałavu. Mora, jakoje nie chacieła raźvitvacca ź dziciom, pierasialajecca ŭ jahonaje viadziorka, traplaje da jaho damoŭ, sielicca daloka ad vialikaj vady, u vańnie. I tut paŭstajuć absurdnyja, zabaŭnyja prablemy, pytańni: ci zaŭsiody svaboda — heta dobra, ci śviet musić mieć praviły, pavodle jakich isnuje?
Nastupnyja dźvie knihi — jany ŭžo zusim dla hareźnikaŭ. Pieršaja — Siarhieja Pryłuckaha, biełaruskaha paeta, što žyvie va Ukrainie, nazyvajecca «Dałoŭ darosłych», druhaja — Maryi Martysievič «Jak pazbycca mamatuta». Mamatut — heta takaja zjava, kali dzicionak zaŭsiody pad kantrolem. Jany abiedźvie chulihanskija i bližejšyja valnalubnym dzietkam — nudna ž zaŭsiody być zanadta pravilnym, praŭda?
Jašče chaču ŭzhadać niekalki knih, na jakich my ŭsie vychoŭvalisia, bo heta suśvietnaja kłasika, — a ciapier jość bliskučyja pierakłady i ŭ emihranckich kniharniach, i niepasredna ŭ Biełarusi. Heta «Čaradziej z krainy Oz» Frenka Baŭma, fajna pierakładzieny Sieržam Miadźviedzievym. Taksama kłasna ilustravanaja, niadaŭna vydadzienaja ŭ pierakładzie Uładzia Lankieviča — kazka Džejmsa Bary «Piter Pen». Darečy, baćki mahli b, čytajučy, radavacca taksama, bo heta takija knižki z padvojnym dnom dla darosłych.
Naohuł našaja kłasičnaja litaratura zanadta pavučalnaja: voś tut historyja, tut maral, tut — jak treba rabić, a jak nie. A sučasnaja litaratura — usio-taki pra svabodu, jakaja dajecca dziciaci; jana biez zadadzienaj ijerarchii «razumnych darosłych i słuchmianych dzietak». Heta sproby niejkich amal raŭnapraŭnych adnosinaŭ. U hetym płanie šviedskaja litaratura nam šmat čaho daje. U nas jość «Karłsan», navat u dvuch roznych pierakładach — Lavona Barščeŭskaha i Alesi Bašarymavaj. Zjaviłasia «Pipi Doŭhajapančocha» ŭ pierakładzie Dźmitryja Płaksa; sieryja «Mama Mu» Jui Visłander u pierakładach Nadzi Kandrusievič. I, biezumoŭna, «Petsan i Findus» Śviena Nurdkvista, taksama lubimaja biełaruskimi dzietkami, vydatna samim aŭtaram ilustravanaja sieryja knih.
Navat vaš pakorny słuha, aŭtar hetych słovaŭ, spryčyniŭsia da pierakładańnia hienijalnaj šviedskaj litieratury — možna skazać, piedahahičnaj paemy Huniły Berhstrem «Supierkniha pra Biła z Bołaju» (Bił — razumny, a Boła — viesiołaja).
Heta sproba pisać pra niaprostaje, pra raniej zabaronienaje — skandynaŭskija litaratary pašyrajuć temy i nie bajacca ź dziećmi razmaŭlać, naprykład, pra śmierć.
Aŭtarka na padstavie svajoj siamiejnaj bijahrafii — svajoj dački z asablivaściami raźvićcia — stvaryła historyju pra starejšaha brata i asablivuju maleńkuju siastryčku, ich baćkoŭ i situacyi, jak jany razam dajuć rady vialikim prablemam, jakija nibyta musili b prynosić ślozy, rospač i adčaj. A jany ŭ niejkim siabroŭstvie, daviery, partniorstvie znachodziać uzajemnuju padtrymku i adkryvajuć radaść i aptymizm tam, dzie, zdavałasia b, na pieršy pozirk, tolki bieznadziejnaść, dzie ŭsio piesimistyčna i pryhniatalna. Heta kniha, jakaja ŭ naš niaprosty, ciemnavaty čas moža psichałahična padtrymać. Urešcie, my sami budujem sabie śviata, nichto nas nie suciešyć, kali my sami ź siabie nie vydabudziem śviatło.
Dzieci čytajuć knihu. Zdymak nosić ilustratyŭny charaktar. Fota: Vitaly Gariev / pexels.com
Čym možna zacikavić padletkaŭ ( 12‑16 hod)
Vielmi dobry učynak, a nie tolki litaraturny tekst, zrabiŭ jak tvorca Alhierd Bacharevič, napisaŭšy padletkavuju knižku «Kapitan Latučaja Ryba». Heta historyja pra dziaŭčynku Alesiu, jakaja žyvie ŭ zachodnim prymorskim horadzie. Tut i tema vyhnańnia, i tema źniavoleńnia. Pračytvajecca, što baćki Alesi apynulisia za kratami, a jana žyvie sa svajakami ŭ emihracyi, dapamahaje im u pracy, razmaŭlaje z moram, z karablami. Jana prahna spaznaje navakolny śviet i bačyć u hetym svaim losie nie vyhnańnie, a niejkuju vialikuju suśvietnuju pryhodu. Dziaŭčynka sutykajecca ź niezvyčajnymi siabrami — žyvymi Fajkaj, Valizkaj i Palitonam — i razam ź imi jana padarožničaje, vykonvajučy tajemnuju misiju.
I my vandrujem ź imi z krainy ŭ krainu, nazirajem zmahańnie dabra i zła — i hetaje zło maje padazrona znajomyja nam palityčnyja abrysy, i dabro — toje samaje, pra jakoje my ŭsie marym užo katory hod. Vielmi hetuju knižku raju.
A jość aŭtarka — jana piša pad psieŭdanimam Jeva Vajtoŭskaja — jakaja, karystajučysia ŭzoram uschodniaj manhi, pa anałohii pieraniesła jaje na biełaruskaj materyjał. Jeva stvaryła vobraz školnicy Soni Sinički, piša pra jaje siabroŭstva, prablemy ŭ škole, pra jaje pieršaje kachańnie, radaści i rasčaravańni. Jość 2 knižki: Sonia, jakaja skančvaje škołu, i Sonia, jakaja pačynaje svajo studenckaje žyćcio. Dumaju, padletki, dy navat i darosłyja nie adarvucca ad hetaj historyi.
Nu, i kłasičnaha Janku Maŭra nichto nie admianiaŭ, I vielmi dobra, što ŭ vydaviectvie «Papury» zjaviłasia jaskravaje pieravydańnie «Paleskich rabinzonaŭ». Tamu što kłasiku treba vydavać, pa-novamu ilustrujučy, nabližajučy da sučasnaha čytača ci čytački.
Siońnia čytačam jość na što aryjentavacca, bo zjavilisia niezaležnaja ŭznaharoda za dziciačuju litaraturu. Kali nie viedaješ, što dobraha vyjšła, možaš pahuhlić vyniki Premii Ciotki, jakaja ŭžo niekalki hod uručajecca za najlepšuju knihu dla dziaciej (i za najlepšyja ilustracyi). Heta moža być paezija, proza, moža być štości eseistyčnaje, paznavalnaje — naprykład, niejak pieramahała dziciačaja kniha Uładzimira Arłova pa biełaruskaj historyi. Albo pieramahali knihi Valera Hapiejeva, jaki, jak na mianie, fajna piša dla padletkaŭ. Niadaŭniaja jaho vielmi dobraja praca — cykł «Volniery». Knihi, stvoranyja ź luboŭju da Biełarusi, da biełaruskaj mifałohii, jakaja jak by ažyvaje i pranikaje ŭ sučasnaje žyćcio.