Adkryćcio Uładzimira Zamiatalina
Hienieralny dyrektar Nacyjanalnaj kinastudyi «Biełaruśfilm» Uładzimir Zamiatalin daŭ vialikaje intervju ahienctvu BIEŁTA. Piša Vital Taras.
Hienieralny dyrektar Nacyjanalnaj kinastudyi «Biełaruśfilm» Uładzimir Zamiatalin daŭ vialikaje intervju ahienctvu BIEŁTA.Treba skazać, što raniej, kali jon uznačalvaŭ pres‑słužbu Saŭmina albo pracavaŭ namieśnikam kiraŭnika Administracyi prezidenta, Zamiatalin davoli achvotna vystupaŭ u presie i, jak praviła, rezaŭ «praŭdu‑matku». Apošnim ža časam jaho intervju źjaŭlalisia zredčas. (Mahčyma, heta źviazana z krytykaj raboty kinastudyi z boku Alaksandra Łukašenki). Ale novaje intervju — dakładniej, hutarka, zaśviedčyła, što Zamiatalin nie straciŭ svajho ŭmieńnia ździŭlać publiku.
Pieraplacieńnie samaidentyfikacyi
U pryvatnaści, Zamiatalin havoryć pra stvareńnie značnych prajektaŭ «tak zvanaha nacyjanalnaha kino». «Zaraz my stvarajem, — paviedamlaje dyrektar Nacyjanalnaj kinastudyi. — Skarbonku prajektaŭ, jakija buduć mieć vialikaje značeńnie dla krainy.
Naprykład, kinafilmy pra Jefrasińniu Połackuju, pra Hrunvaldskuju bitvu i jaje značeńnie ŭ historyi Biełarusi, jakaja ŭvachodziła ŭ skład Vialikaha kniastva Litoŭskaha». (Nie zrazumieła, čamu hetyja prajekty treba składać u niejkuju «skarbonku» zamiest taho, kab chutčej vypuskać takija filmy na ekrany).Dalej Zamiatalin paviedamlaje, što «jość svoj pohlad na ekranizacyju viadomaha ŭ 50‑ia hady ramana «Ataman Nalivajka», dzie losy Rasii, Biełarusi i Ŭkrainy ščylna pieraplatajucca, a padstavaj da hetaha pieraplacieńnia źjaŭlajecca, tak by mović, nacyjanalnaja samidentyfikacyja hetych narodaŭ z razumieńniem jednaści karanioŭ».
Niekali Zamiatalin (u minułym — palitrabotnik Savieckaj armii, pałkoŭnik) pryznaŭsia ŭ adnym svaim intervju, što jaho lubimy zaniatak — čytać encykłapiedyi i knihi pa historyi.
Cikava, ci čytaŭ jon, što napisana ŭ letapisach i histaryčnych chronikach pra zachop Mahilova kazackim vojskam Nalivajki? Naprykład, voś hety frahmient Mahiloŭskaj chroniki:
«U hod 1595. Pryjšła iznoŭ na Mahiloŭ navała ad Nalivajki. Nieviadoma (…), ź jakich pryčyn heta stałasia, ni z hyltajstva, ni z maskoŭskaha nackoŭvańnia, bo ŭ hety čas miru z Maskvoju ne było.Tamu starejšyja ludzi časta ŭspaminali Nalivajku, Maziepu i Łabadu. Vidać, niezdarma nie vychodziła heta ź ludskoj pamiaci, bo narabiła hetaja saranča novazbudavanamu i zasielenamu horadu bied niaznosnych i kryvi praliła niamała. Ale pan Boh haradžan‑mučanikaŭ błasłaŭlaŭ i błasłaŭlaje. Hety Nalivajka Mahiloŭ zrabavaŭ i cerkvy papaliŭ».
Ale hałoŭnaja siensacyja ŭ hutarcy Zamiatalina tyčycca historyi Druhoj suśvietnaj vajny.
Zabojčaja łohika
Zamiatalin ćvierdzić: «Kali paniaćcie «chałakost» manapalizujecca, dyk heta asalutna niapravilna. Hetaje paniaćcie pavinna nasić ahulnačałaviečaje vymiareńnie i tyčycca i inšych narodaŭ i nacyjanalnaściaŭ, jakija paciarpieli ŭ vajnie. U Biełarusi adna tracina źniščana dzikim mietadam hienacydu. Chiba heta nie chałakost? A narody Savieckaha Sajuzu? Chto viedaje, kolki miljonaŭ zahinuła — 25, 30, 50? Siarod ich biełarusy, rasiejcy, jaŭrei, tatary. Heta što — nie chałakost? Chałakost. Usialakaja manapalizacyja niejkich źjavaŭ nosić skrajnie admoŭny charaktar dla raźvićcia ŭsiaho čałaviectva.
Heta ja kažu nie ŭ kryŭdu narodu, jaki pieražyŭ niečuvanyja vyprabavańni ŭ vajnie, ale jość razvažny sens u rešcie. Kali my ŭsio pavinny zabyć, akramia chałakosta, jakaja łohika ŭ hetym? Ciapier padličycie, kolki filmaŭ na hetuju temu stali pryziorami roznych kinafiestyvalaŭ?!»
Na žal, dyrektar kinastudyi nie pryvodzić nijakich padlikaŭ ci prykładaŭ. Tamu ciažka skazać, što jon mieŭ na ŭvazie. Film Ramana Pałanskaha «Pijanist», jaki atrymaŭ Załatuju palmavuju halinu ŭ Kanie ŭ 2002? A moža, «Biassłaŭnych vyradkaŭ» Tarantyna, pradstaŭlenaha na kanskim fiestyvali sioleta?
Prapanova padličyć filmy‑pryziory, u jakich, nibyta, manapalizavana tema chałakosta, nahadała mnie dyskusiju na adnym z sajtaŭ. Niejki «dyskutant» zajaviŭ, što bolšaść nobieleŭskich łaŭretaŭ pa‑fizicy — jaŭrei. Druhi ŭdzielnik dyskusii, z charakternym nikam sturman, zapiarečyŭ: pa‑pieršaje, usie hetyja łaŭreaty, navat tyja, chto žyvuć u ZŠA ci Izraili, skončyli savieckija VNU, dzie vučylisia ŭ rasijskich vykładčykaŭ. A pa‑druhoje, premii jaŭrejam davali aby za što.
Naprykład, Ejnštejn atrymaŭ nobieleŭku za teoryju fotaefiektu — źjavy, zadoŭha da jaho apisanaj inšymi. (Nie ŭdakładniajecca, ci jon taksama skančvaŭ fizmat MDU). Paśla hetaha dyskusija płaŭna pierajšła na temu chałakostu. Jaje ŭdzielniki naŭprost nie kazali, što jaho nie było. Jany prosta vykazvali spačuvańnie niejkamu Uiljamsanu, jakomu zhodna z zakonami FRH pahražaje štraf 12 tysiač jeŭra za admaŭleńnie spalvańnia trupaŭ viaźniaŭ u hazavych piečkach i zajavy, što ŭ fašysckich kancłahierach zahinuli nie bolš za 300 tysiač jaŭrejaŭ.Pavodle «dyskutantaŭ», jaho pakarali za praŭdu. Jasnaja sprava — mufielnyja piečki ŭ Aśviencymie byli takija małamahutnyja, a hazavyja kamiery takija maleńkija, što ŭ ich prosta niemahčyma było źniščyć stolki ludziej (chacia chto skazaŭ, što heta byli ludzi?), kab kolkaść achviar dasiahnuła nievierahodnaj ličby 6 miljonaŭ.
Nijakija racyjanalnyja dovady, nijakaja łohika tut nie dziejničaje. Ale ŭsio‑taki pasprabujem razabracca z vykazvańniem spadara Zamiatalina.
Chto manapalist?
Možna było b spačatku zazirnuć u Vikipiedyju, kab daviedacca, što značyć słova «chałakost» (ad anhlijskaha Holocaust, jakoje pachodzić ad hreckaha słova «usiespaleńnie»). U anhlijskaj viersii Vikipiedyi dajucca dva vyznačeńni hetaha terminu. Pieršaje — hienacyd pryblizna 6 miljonaŭ jaŭrejaŭ u Jeŭropie padčas Druhoj suśvietnaj vajny z boku hitleraŭskaj Hiermanii, a taksama jaje sajuźnikaŭ i kałabarantaŭ.
Druhoje značeńnie — bolš šyrokaje, ułučaje sistematyčnaje źniščeńnie nacystami i inšych hrup, u tym liku palakaŭ, cyhan, mirnych savieckich hramadzian i vajennapałonnych, invalidaŭ i psichična chvorych, homasieksualistaŭ, relihijnych i palityčnych apanientaŭ. Ahulnaja kolkaść achviar hienacydu ŭ hetym vypadku składaje ad 11 da 17 miljonaŭ čałaviek.
Takim čynam, niama nijakaha adkryćcia ŭ tym, što achviarami chałakosta byli biełarusy, rasijcy, jaŭrei, tatary i inšyja. Bo nichto hetaha nie admaŭlaje. Ale varta pamiatać, što ŭ vyniku Druhoj suśvietnaj vajny byli źniščany 60% jaŭrejaŭ Jeŭropy, albo tracina jaŭrejaŭ usiaho śvietu. Na kanfierencyi nacysckaha kiraŭnictva ŭ Vanzieje, pryharadzie Bierlina 20 studzienia 1942 hoda była pryniata prahrama «kančatkovaha vyrašeńnia jaŭrejskaha pytańnia». Płanavałasia tatalna źniščyć usio jaŭrejskaje nasielnictva Jeŭropy — 11 miljonaŭ čałaviek. Dziela čaho i byli stvorany łahiery śmierci — Aśviencym, Majdanek, Sabibor, Treblinka i šmatlikija inšyja. Ab hetym śviedčać dakumienty taho času i statystyka. Na hetuju temu napisany sotni tysiač manahrafij.
U pryvatnaści, było źniščana 90 pracentaŭ jaŭrejaŭ, jakija žyli ŭ Hiermanii, u krainach Bałtyi, a taksama 65 pracentaŭ tych, chto žyŭ na akupavanaj terytoryi Biełaruskaj SSR.
Viadoma, što savieckaja prapahanda całkam manapalizavała temu Vialikaj ajčynnaj vajny jak u histaryjahrafii, hetak u litaratury i mastactvie, asabliva ŭ kiniematohrafie. Tych, chto pisaŭ praŭdu — jak Aleś Adamovič i Vasil Bykaŭ, abvinavačvali ŭ «abstraktnym humaniźmie».Spadčyna taje prapahandy, mify pra vajnu, najpierš — apałahietyzacyja Stalina zachavałasia i siońnia. U tym liku ŭ Biełarusi. Ale Zamiatalina heta nie chvaluje. Jon abvinavačvaje jaŭrejski narod (jaki nie choča kryŭdzić!) u manapalizacyi, dy jašče ŭ suśvietnych maštabach. Pavodie jaho atrymlivajecca, što chałakost — heta niejki pryvilej. Ci, moža, pradmiet zajzdraści?!
«Chto viedaje, kolki miljonaŭ zahinuła — 25, 30, 50?», — zapytvajecca nieviadoma ŭ kaho Zamiatalin. A chto pieraškadžaŭ Rasiei, inšym krainam byłoha SSSR zrabić tak, jak zrabiŭ Izrail, što pabudavaŭ muziej Chałakosta ŭ Jerusalimie, dzie zachoŭvajecca pamiać pra ŭsich zahinułych, pajmienna…? I što zaminaje stvaryć na kinastudyi «Biełaruśfilm» tvor, blizki pavodle svajho mastackaha ŭzroŭniu da «Pijanista» abo «Katyni» Andžeja Vajdy?
Jasna što — «suśvietnaja zakulisa», jakaja pahražaje raźvićciu ŭsiaho čałaviectva. Heta my ŭžo čuli nie adnojčy…