Zabaroniena nie značyć nielha. Jak žyvie Iran — nielibieralnaja, ale pluralistyčnaja dziaržava
Varonu abdurvaje amierykanskaja lisa. Ale čas lisy sychodzić, na što ŭkazvaje piasočny hadzińnik, u jakim zamiest piasku — zorki ZŠA. Hrafici ŭ Tehieranie. Fota aŭtara.
Isłamskaja respublika robicca ŭsio bolš adkrytaj, ale adstaje ŭ raźvićci, piša doktar palitałohii Siarhiej Bohdan.
Iranskaje hramadstva zaŭvažna źmianiłasia za apošnija hady. U Tehieranie siońnia sustrenieš dziaŭčat i žančyn biez chustak — jašče dziesiać hadoŭ tamu takoha nie było. Heta źjava nie masavaja, ale i nie ekstraardynarnaja. Bolš masavaj stała inšaja novaja moda — nasić chustki na samaj makaŭcy, vypuściŭšy kasu. Toje ž i ź inšaj vopratkaj: raschrystanaja i ledźvie zašpilenaja nakidka, pad jakoj kašula z adkrytaj šyjaj, — vidovišča nie paŭsiudnaje, ale i nie redkaje.
Cikava, što i kansiervatyŭnyja słai, i dziaržaŭnyja orhany, što niekali haniali za nienaležny vyhlad dy inšyja raspusnaści, siońnia sprabujuć lišnie nie złavać bolš «raspuščanych» suhramadzian i suhramadzianak svaimi ŭščuvańniami. Na słužbu to ŭsie źjaŭlajucca apranutymi jak pradpisana, ale nie bolš za toje.
Piersidski dyvan. Fota Shutterstock.com, by Yayha.
Abo inšy prykład — farmalna zabaronienaje spadarožnikavaje telebačańnie, pa jakim hladziać zusim nie nabožnyja kanały. Jašče ŭ pačatku 2010‑ch talerki stavili, staranna maskirujučy ad palicyi. Siońnia jany prosta nie asabliva vystaŭlajucca napakaz, ale na ich ułady zapluščvajuć vočy.
Padobnaje i ź internetam. Jon staŭ marudniejšym, farmalna pazakryvanyja i jutuby z fejsbukami, ale lohkadasiažnyja techničnyja srodki dazvalajuć hramadzianam rabić što ŭzdumajecca. Usie pra toje viedajuć. Zajšoŭšy zapisacca ŭ biblijateku, ja pabačyŭ pry kancy farmulara zaprašeńnie dałučycca da telehram-kanała, kab być u kursie budučych imprez. Na majo pytańnie, ci ž telehram nie zabaronieny, biblijatekarka šmatznačna paśmichnułasia.
Viadoma, u pravincyi, navat bujnych haradach kštałtu Isfahana, usio stražej.
Dziavočaja moda ŭ kansiervatyŭnym Jaździe. Fota Shutterstock.com, by Efired.
Iran — vializnaja kraina z terytoryjaj, u 8 razoŭ bolšaj za Biełaruś, i nasielnictvam 81 młn čałaviek, raźmieščanaja pamiž Turcyjaj i Pakistanam, Kaśpijskim moram i Indyjskim akijanam. Dziaržaŭny ład Irana — isłamskaja respublika, u jakoj važnuju rolu hraje duchavienstva. Tak stała paśla Isłamskaj revalucyi 1979 hoda, jakaja zrynuła ŭładu šacha Piechlevi.
Miežy siekularyzmu
Hledziačy na šmatlikija kaviarni ŭ zachodnim styli abo na nalepki I love gaj na tehieranskaj płoščy Isłamskaj revalucyi (Gajmarket — heta sietka kramaŭ, ale humar u tym, što hučyć dvuchsensoŭna), možna padumać, što Iran užo nie toj, jaki byŭ u časy Chamiejni. Ale ŭsio składana. Bo mnohija irancy zastajucca vielmi relihijnyja. Ułady susiedniaha Iraka padličyli, što ŭ sioletniaj hałoŭnaj šyickaj pilihrymcy, Arbainie, udzielničali bolš za čatyry miljony zamiežnikaŭ, balšynia — ź Irana. Jany iduć u piakielna śpiakotny Irak, jaki tolki što pieražyŭ kryvavyja biesparadki. I prachodziać dni za try 90 km pieški!
Praŭda, pałomniki mohuć mieć samyja roznyja pohlady na śviet i hramadstva. Adny padtrymlivajuć siońniašniuju iranskuju «dziaržavu Imama času» — svojeasablivaha šyickaha zbaŭcy, jaki, pavodle padańnia, schavaŭsia ad pieraśledu ŭ ICH stahodździ, ale niabačna apiakujecca našym śvietam i vierniecca pad Sudny dzień. Ale niamała i tych, kaho prychilniki Isłamskaj revalucyi ličać «apalityčnymi masami» ci, taho horaj, «dresiravanymi amierykanskimi musulmanami» dy «zakamianiełymi reakcyjanierami» — to-bok abyjakavych ci varožych da isłamskaj respubliki, stvoranaj prychilnikami ajatały Chamiejni paśla 1979 hoda.
Rost iranskaha ŭpłyvu ŭ rehijonie i vychad Trampa ź jadziernaj uhody Zachadu ź Iranam spryčyniŭsia da ŭźniknieńnia cikavaha nacyjanalistyčnaha kansensusu ŭ iranskim hramadstvie. U pryvatnaści, Kasem Sulejmani, kamandzir t. zv. «Ijerusalimskaha korpusa» Vartavych revalucyi, jaki prasłaviŭsia ŭ Siryi, Iraku i Jemienie, staŭ papularnaj fihuraj. Jaho postać źviazvajuć z abaronaj krainy bolš, čym z relihijnymi kaštoŭnaściami. ŚMI, viadoma, pakazvajuć Sulejmani i na kalektyŭnaj malitvie, ale pobač z tym raskručvajuć jaho jak hieroja-patryjota dy prosta miascovaha supiermena.
«Praamierykanskija musulmanie-«saŭdyty» zachapili Miekku, ale pravilnyja musulmanie jaje vyzvalać». Hrafici ŭ Tehieranie la budynka byłoha izrailskaha, a ciapier paleścinskaha pasolstva. Fota aŭtara.
Madernizacyja pad sankcyjami
Iran užo amal čatyry dziesiacihodździ žyvie va ŭmovach ekanamičnaj błakady i niemahčymaści lehalnaha ŭvozu bolš-mienš prasunutaha abstalavańnia ci technałohij. Pierš heta była błakada z boku ZŠA, paźniej šyrejšaha Zachadu, a ŭ apošnija hadoŭ ź piatnaccać u joj pa svajoj ci nie pa svajoj voli biaruć udzieł amal usie krainy śvietu. Taksama i Biełaruś.
Tym nie mienš staražytnaja Piersija za apošnija hady jašče bolš asučaśniłasia. U vialikich haradach pabudavany mietrapaliten, pa ŭsioj krainie prakładziena i elektryfikavana tak šmat novych čyhunačnych linij, što admysłoŭcy navat kažuć pra «čyhunačnuju revalucyju», jakaja ažyćciaŭlajecca zbolšaha kitajskimi kampanijami. Abnoŭleny hramadski transpart, źjaviłasia dastupnaja sotavaja suviaź, a sistema elektronnych płaciažoŭ stała paŭsiudnaj i navat u napaŭpiśmiennych handlaroŭ na raznos, što švendajucca pa vahonach, jość terminały dla apłaty kartkaj.
I ŭsio ž vialikaha dabra niama, asabliva kali paraŭnać z susiednimi arabskimi naftavymi dziaržavami. U Iranie siońnia ludzi zarablajuć ad 200 da 400 dalaraŭ. Niaredka hrošy im nie vypłačvajuć miesiacami, bo i sami pracadaŭcy pakutujuć ad kryzisu niepłaciažoŭ. Za časy prezidenctva Chasana Ruchani (z 2013 hoda) kurs nacyjanalnaj valuty ŭpaŭ z prykładna 3 180 tumanaŭ (tak ad niadaŭna zaviecca iranskaja valuta) za dalar u 2013 hodzie da pryblizna 11 400 ciapier. Inflacyja pryviała da taho, što navat afhanskija emihranty, jakich u Iranie žyło miljony try z 1980‑ch hadoŭ i jakich doŭha i biespaśpiachova iranski ŭrad vyhaniaŭ na radzimu, pačali masava adjazdžać u Afhanistan. Tam lijecca kroŭ, ale zarabić praściej.
Pierasoŭnaja kaviarnia ŭ Isfachanie. Fota Shutterstock.com, by Leshiy985.
Da taho ž pa Iranie bjuć nastupstvy źmianieńnia klimatu. U apošnija hady vypadaje mienš daždžoŭ i śniehu. Simvałam stała vysychańnie vializnaha Urmijskaha voziera — prystanišča ptušak fłaminha. Da hetaha, praŭda, spryčynilisia i ludzi. Papiaredni kiraŭnik krainy Machmud Achmadziniežad zahadaŭ vydać dazvoły na śvidravańnie vady ŭsim achvotnym. Heta było ščaściem dla biadniejšych sialan i dazvoliła pavialičyć vytvorčaść tannaj sadaviny dy harodniny va ŭsioj krainie i vakoł Urmii. Ale voziera pačało źnikać, i tolki vialikimi namahańniami ŭrad krychu adkaciŭ nazad maštaby vypampoŭvańnia padziemnych vodaŭ u rehijonie.
Jedučy ciahnikom «Tehieran — Miešchied», ja razharnuŭ pakładzienuju na stolik kupe śviežuju hazietu i pabačyŭ vializny artykuł «Prasiadańnie hleby pahražaje katastrofaj na čyhuncy «Tehieran — Miešchied»». Vializnaje prasiadańnie adbyłosia, bo na adnym z učastkaŭ sialanie taksama vypampavali padziemnyja vody.
Zatoje pieravytvorčaść vadalubnaj sadaviny, kštałtu kavunoŭ, abumoŭlivaje samyja nizkija ceny na jaje.
Zahnany ŭ kut Iran
Siońniašni prezident Chasan Ruchani pryjšoŭ da ŭłady, abiacajučy źniać z krainy sankcyi i tym samym palepšyć ekanamičnaje stanovišča. Spačatku heta ŭdałosia, i ŭ 2015‑m była padpisanaja z Zachadam damova pa jadziernaj prahramie. Jana harantavała, što Iran nie stvoryć jadziernaj zbroi ŭ najbližejšyja piatnaccać hadoŭ.
Ale amierykanski prezident Donald Tramp letaś razarvaŭ damoŭlenaści i damohsia spynieńnia ekspartu iranskaj nafty. Hetyja dziejańni Vašynhtona padarvali ŭ Iranie pazicyi tych, chto vystupaŭ za pošuk parazumieńnia z Zachadam. Horš za ŭsio toje, što Iran nie moža doŭha tryvać takuju situacyju. Nafta — asnoŭny artykuł jahonaha ekspartu, i kali jaje nie pradavać, hrošy elemientarna skončacca. Takaja situacyja, na dumku apanientaŭ iranskaha režymu, prymusić Tehieran kapitulavać.
Tak, moža, i było b, ale tut na pieršy płan vyjšaŭ Korpus vartavych isłamskaj revalucyi (KVIR) — vajskova-palityčnaja struktura, źviazanaja z mnostvam palityčnych ruchaŭ, uzbrojenych hrup i ekanamičnych intaresaŭ u Iranie i rehijonie. Rost upłyvu KVIRa ŭ iranskaj dziaržavie źviazany nie tolki z tym, što vartavyja pieramahli ŭ Siryi, ale i z hučnymi sioletnimi padziejami. Naprykład, apieracyi KVIR dazvolili vyzvalić iranski tankier, zachopleny brytancami la Hibrałtara. Uletku KVIR padarvaŭ dva zamiežnyja tankiery i źbiŭ amierykanski bieśpiłotnik. Bałans usich hetych apieracyj dla Tehierana byŭ stanoŭčy — ź im stali bolš ličycca.
Tamu i nie dziva, što Korpus vartavych zdoleŭ pierakanać iranskaje kiraŭnictva, najpierš pravadyra isłamskaj revalucyi ajatału Ali Chamieniei, dać jamu mahčymaść siłaj prabić iranskaj nafcie šlach viartańnia na suśvietny rynak praz udar pa naftavych abjektach Saudaŭskaj Aravii ŭ vieraśni. Maŭlaŭ, nie puskajecie našu naftu, dyk my nikomu nie dazvolim jaje ekspartavać.
Niadaŭna vyśvietliłasia, što Iran nie dałučycca da Palermskaj kanviencyi suprać transnacyjanalnaj arhanizavanaj złačynnaści i Kanviencyi pa supraćdziejańni finansavaj padtrymcy teraryzmu. Parłamient byŭ prahałasavaŭšy za ratyfikacyju abodvuch dakumientaŭ, ale praces pryniaćcia spyniła Rada nahladalnikaŭ — taki sabie kanstytucyjny sud krainy.
Hetyja kanviencyi mahli pryvieści da spynieńnia finansavańnia Iranam jaho zamiežnych chaŭruśnikaŭ — jak uzbrojenych hrup, tak i cełych dziaržaŭ (jak Siryja) ci šyrokich palityčnych ruchaŭ. Toje, što parłamient spačatku prahałasavaŭ za dałučeńnie da hetych kanviencyj, śviedčyć, što surjoznyja palityčnyja siły ŭnutry iranskaj dziaržavy razhladali mahčymaść kampramisu. Dla taho im patrabavałasia štości ŭzamien ad Zachadu, ale jany taho nie atrymali.
Miarkujučy pa ŭsim, Tehieran nie budzie śpiašacca iści na kampramisy.
***
Ci dazvolenaje ŭ Iranie chryścijanstva?
Prapaviedavać chryścijanstva nielha. Zabaronieny i pierachod ź isłamu ŭ chryścijanstva. Kali ty heta afišuješ, ciabie pasadziać u turmu ci abvieściać varjatam, kab nie karać śmierciu, jak patrabuje šaryjat. U toj ža čas chto ŭ chryścijanskaj siamji naradziŭsia, toj im moža zastavacca, isnujuć cerkvy.
Uvohule, ułady na mnohaje zapluščvajuć vočy, kali niama «asablivaj patreby». Navat na suženskuju zdradu, za jakuju pa strohaj interpretacyi šaryjatu naležyć śmierć. Advakaty i sudździ znachodiać vychad — abviaščajuć, što niama takich śviedkaŭ zdrady, jakija «adpaviadali b patrabavańniam šaryjatu».
Ci jość u Iranie škoły na movach nacyjanalnych mienšaściaŭ?
U 2000‑ch pačali vykładać kurdskuju movu ŭ pary pravincyjnych VNU i nievialičkaj kolkaści škoł, ale ŭ apošnija hady bolšaść znoŭ pazačyniali. Jašče hadoŭ dziesiać tamu ŭ Tehieranie možna było znajści kurdskuju knižku, hetym razam aŭtaru artykuła nie ŭdałosia kupić navat słoŭnika. Toje ž i ź inšymi mienšaściami.
Što ŭjaŭlajuć saboj centry iranskaj emihracyi?
Najbolš viadomaja struktura «Madžahiedzin-e chalk» naradziłasia jak marksiscka-isłamisckaja arhanizacyja i aktyŭna vykarystoŭvaje mietady teroru. Prychilnikaŭ u jaje ŭ Iranie mała, lubaja supraca ź joj stroha karajecca.
U roznych iranskich apazicyjnych arhanizacyj — ad maaistaŭ da manarchistaŭ — jość svaje spadarožnikavyja telekanały, ale ich mała chto hladzić. Bo niecikava, adnastajnyja razmovy i skajp-intervju, adarvana ad iranskaj rečaisnaści. Niekatoryja apazicyjnyja sajty ŭ Iranie vielmi radykalnyja, až da zaklikaŭ majstravać samarobnyja bomby i padryvać supracoŭnikaŭ dziaržbiaśpieki.
U Iranie kvitnieje taksama Telehram, u jakim šmat intelektualna cikavych kanałaŭ.
Kolki kaštujuć u Iranie pradukty?
Fota Wikimedia Commons.
Dziakujučy subsidyjam i kantrolu cen bolšaść zvyčajnych praduktaŭ u Iranie kaštuje zusim tanna.
Maleńki plaskaty łavaš — kaštuje ŭ subsidziravanych kramach u pieraliku na biełaruskija hrošy 15 kapiejek, u svabodnym prodažy — 24. Smačniejšy i bolšy pa abjomie «chleb z kamieńčykami» (ich treba ŭłasnaručna vykałupać ź blina pry pakupcy ŭ piakarni) — kaštuje 60 kapiejek u subsidziravanych kramach i 90 kapiejek u svabodnym handli adpaviedna.
Ale jakaść «subsidziravanych» praduktaŭ u apošnija hady mocna ŭpała, bo vytvorcy pačali ŭsio razbaŭlać. Tannaje małako ciapier pić niemahčyma, choć jašče hadoŭ 10 tamu jano było smačnaje.
Kiło kuraciny, samaha tannaha i papularnaha ŭ Iranie miasa, ciapier kaštuje kala 2,4 rubla.
Voś što ŭ Iranie zusim kapieječnaje, dyk heta roznaja sadavina.
Varta adznačyć, što siaredni zarobak u Iranie ciapier — kala 600 rubloŭ na našy hrošy.
Jak u Iranie arhanizavanaja słužba ŭ armii
Cłužać usie, ale pa-roznamu.
18 miesiacaŭ — kali słužba prachodzić u rehijonach, dzie stralajuć, naprykład na paŭdniovym uschodzie, dzie ŭvieś čas vajna z narkamafijaj i sunickimi isłamistami. 21 miesiac — u cichim miescy, ale «ŭ botach». 24 miesiacy — kali heta słužba ŭ niejkaj dziaržarhanizacyi, a faktyčna praca pad vyhladam słužby. Znajomy avijainžynier tak i słužyć — prosta pracuje tam, dzie i raniej, u Aerakaśmičnaj arhanizacyi, tolki časam chodzić na zbory.
Ci jość u Iranie seks?
Jość, i isłam nikoli tak jaho nie abmiažoŭvaŭ, jak chryścijanstva. Palihamija ciapier amal nie praktykujecca — najpierš tamu, što heta doraha.
Dla ŭzakońvańnia prastytucyi zaŭsiody isnavaŭ instytut «časovaha šlubu». Jaho ž vykarystoŭvajuć dla adnosin z kachankami. Ale heta pašyrana tolki siarod zamožnych płastoŭ hramadstva.
A voś homaseksualnyja adnosiny miž mužčynami stroha karajucca.
Znoŭ ža, ułady ŭ apošnija hadoŭ z dvaccać usio mienš lezuć u takoje.
Što ŭjaŭlajuć saboj parłamienckija, a što nieparłamienckija siły ŭ Iranie?
U parłamiencie ciapier raŭnavaha roznych siłaŭ, ciapierašni prezident i jaho ŭrad ź ciažkaściu pravodziać patrebnyja zakony. Pa-za parłamientam značnuju vahu majuć Korpus vartavych i źviazanyja ź im palityčnyja ruchi i ekanamičnyja struktury. Prezident Ruchani narakaŭ, što jon kiruje tolki «ŭradam biez zbroi», a ŭ krainie jość jašče adzin «urad sa zbrojaj» — namiok na korpus. Kiravać takoj krainaj składana, bo pravaja ruka časam nie viedaje, što robić levaja.
Možna čakać, što bolš libieralnyja i prazachodnija siły na čale z Ruchani i ministram zamiežnych spraŭ Machamadam Džavadam Zaryfam prajhrajuć nastupnyja vybary, bo ich staŭka na damoŭlenaści z ZŠA prajhrała, a sankcyi padarvali ekanomiku. Nastupnym prezidentam Irana moža stać ciapierašni kiraŭnik sudovaj sistemy Ibrahim Raisi. Jon ža maje najbolšyja šancy źmianić 80‑hadovaha Chamieniei na hałoŭnaj u krainie pasadzie Rachbara, pravadyra revalucyi, jakaja važniejšaja za prezidenta.
Vid na Tehieran z hary. Hory tam pustynnyja. Fota aŭtara.
Los Musavi i Achmadziniežada
Źniavolenymi zastajucca niekatoryja ŭdzielniki sproby «Zialonaj revalucyi» ŭ 2009 hodzie. Tahačasnyja kandydaty ad apazicyi Mir-Chasejn Musavi i Miechdzi Kiarubi zastajucca pad chatnim aryštam. Ale i mnohija paplečniki Machmuda Achmadziniežada, praciŭnika Musavi, taksama ciapier siadziać. Naprykład, jaho vice-prezident asudžany na bolš čym šeść hadoŭ turmy za «škodu nacyjanalnaj biaśpiecy».
Čamu Amieryka i Izrail nie nanosiać pa Iranie avijaŭdary?
Tamu što Iran moža navat prymityŭnym rakietna-artyleryjskim uzbrajeńniem — umoŭna kažučy, «Hradami» — zabłakavać sudnachodstva ŭ Armuzskaj pratocy, praź jakuju idzie značnaja častka suśvietnaha handlu naftaj, a sajuznyja Iranu chusity (šyickaja vajenizavanaja hrupoŭka ŭ Jemienie) mohuć anałahična atakavać naftavyja tankiery ŭ Čyrvonym mory. Iran zavialiki, kab jaho možna było akupavać.
Ci jość u Iranie svabodnyja vybary?
U iranskaj palityčnaj sistemie mała libieralnaj demakratyi, ale heta nijak nie typovaja dyktatura. Heta pluralizm u ramkach «isłamskaj respubliki».
Na svabodnych vybarach ź niepradkazalnymi vynikami vybirajuć parłamient i prezidenta. Ale kali ty vystupaješ suprać upisanych u kanstytucyju isłamskich normaŭ, u tym liku našeńnia žančynami chidžaba ci suprać roli duchavienstva ŭ kiraŭnictvie krainy, — ciabie prosta nie dapuściać da vybaraŭ.