Vierny pudziel Mahiloŭ
— Mahiloŭ, davaj, skokni da mianie! — vyciahnuŭšy ruki praz rašotku, kryčaŭ Stenli Ipkis, hieroj Džyma Kiery ŭ filmie «Maska», svajmu razumnamu i viernamu džek-raseł-terjeru. — Nu, davaj, Mahiloŭ!.. U zachodnim śviecie heta mianuška zusim zvyčajnaja. I jak u kožnaj mianuški, u hetaj jość historyja, raskazvaje historyk Alaksiej Baciukoŭ.
Hiercah Enhijenski Łui Antuan byŭ apošnim pradstaŭnikom rodu Kande z małodšaha adhalinavańnia Burbonaŭ. Adrazu paśla ŭziaćcia Bastylii hiercah emihruje i budzie vajavać na baku kontrrevalucyjnych sił. Nieadnarazova adznačany za asabistuju mužnaść, jon vychodzić na ścipłuju piensiju. Biare šlub ź plamieńnicaj kolišniaha francuzskaha kardynała Rahana, u siadzibie jakoha i budzie žyć — u badenskim haradku Etenchajm, kala samaj miažy z Francyjaj.
Mienavita tady ŭ siamji hiercaha źjaŭlajecca vierny siabar — pudziel Mohiloff, padarunak šviedskaha karala. Čamu šviedski karol daŭ mienavita takoje imia pudzielu, zdahadacca lohka. Heta była danina pavahi lehiendarnym prodkam, zavajavańni jakich dasiahali samych hłuchich krajoŭ Jeŭropy, i ich hieahrafičnyja aryjenciry jak trafiei kłalisia ŭ supolnuju pamiać naščadkaŭ vikinhaŭ. Pudzieli ŭ toj čas byli papularnaj parodaj. Na francuzski manier sabačku stali zvać Mailo.
Hiercah Enhijenski ź viernym Mahilovam nadziva šmat padarožničaŭ pa pryfrancuzskich ziemlach jak dla čałavieka, jaki admoviŭsia ad ambicyj i dažyvaje viek na piensiju ad anhlijskaha ŭrada. Da taho ž, tajemnyja ahienty danosili pra sakretnyja sustrečy hiercaha ź nieviadomymi, zahadkavyja adjezdy z domu na 10—12 dzion… I francuzy znajšli hetamu tłumačeńnie. Vysiłkami lehiendarnaha intryhana Šarla Talejrana hiercahu prypisali rolu taho samaha Burbona, jakoha rajalisty mierkavali pastavić na čale Francyi, zabiŭšy Napaleona.
Talejran pry hetym cudoŭna viedaŭ, što nasamreč hiercah Enhijenski jeździŭ da kachanki. Adsiul i nalot zahadkavaści, ź jakoju jon pakidaŭ miłuju kampaniju žonki i jaje dziadźki.
Napaleon tady jašče mieŭ reputacyju ramantyčnaha vyratavalnika revalucyi. Ale jon vostra ŭsprymaŭ svaju druhasnaść u paraŭnańni z pryncam pa kryvi. I paŭsiul bačyŭ zdrady. Čutki pra ŭdzieł hiercaha ŭ zmovie pravakujuć Napaleona na žorstkaje rašeńnie. U Baden adpraŭlajecca atrad z 300 francuzskich drahunaŭ, jakija aryštoŭvajuć hiercaha Enhijenskaha i vyvoziać u Francyju. Paźniej Napaleon u adkaz na paproki rasijskaha impieratara Alaksandra I budzie złaśliva piarečyć.
«Ja chaču vas pierakanać, — pieradaść praz Talejrana Napaleon, — što kali b vy, šanoŭny siabar, viedali, što dzieści za rasijskaj miažoj znachodziacca zabojcy vašaha baćki, i pierasiekli b miažu, kab aryštavać ich, dyk ja b vam nie piarečyŭ». Heta byŭ kałasalny ŭdar pa sumleńni rasijskaha impieratara, jaki ŭ svoj čas z zachapleńniem pryniaŭ uładu z ruk zabojcaŭ ułasnaha baćki — dahetul nabližanych prydvornych.
Aryštavanamu hiercahu Enhijenskamu prapanavali ŭziać u doŭhaje padarožža da Paryža dvuch siabroŭ, ale chto moh być daražejšy, čym vierny pudziel Mahiloŭ?
Usiaho niekalki dzion padarožža, chutki sud — biez advakata i sudździaŭ. Vajenny trybunał. Hiercah asudžany na śmierć. Tyja z udzielnikaŭ, što choć krychu zachavali rozum, hałosiać: pahladzicie — u Paryž sa zmoŭščykami jeździŭ sustrakacca zusim inšy čałaviek. Hiercah Enhijenski napisaŭ Napaleonu list: «Pačytajcie. Narešcie, prosta nie śpiašajciesia!».
Ale adrazu paśla suda, nočču, Antuana Enhijenskaha, Burbona, vyvieli pad ścieny Viensenskaha zamka na rasstreł. Pobač, pierad padrychtavanaj mahiłaj, siadzieŭ vierny pudziel Mahiloŭ. Sałdatam było niazručna celić u ciemry, to hiercaha paprasili trymać u ruce zapaleny lichtar. «Dziakuj Bohu, — skazaŭ pry kancy žyćcia hiercah, — ja pamiraju jak voin». I sam skamandavaŭ sałdatam: «Pli!»
Niekalki dzion potym sabačka prasiadzieŭ kala mahiły apošniaha z rodu Kande. Jaho narešcie zabiare da siabie kamiendant zamka. Nieŭzabavie ŭ pudziela pačniecca ŭłasnaje litaraturnaje žyćcio. Rajalisty buduć pisać ščymlivyja apaviadańni pra trahičnuju noč u Viensenskim lesie. Siarod piersanažaŭ budzie vydzialacca hety maleńki mops — tak-tak, pastupova paroda sabaki pamianiajecca, i ŭžo nielha ździŭlacca papularnym antykvarnym francuskim cackam XIX — pačatku XX stahodździa — farforavym statuetkam mopsa Mailo.
Inšyja buduć čytać hetyja apaviadańni svaim dzieciam pierad snom, a dzietki buduć prasić: «Pračytaj, tata, jašče raz pra Rejn». «Nu, dobra», — skaža tata i ŭ pakojčyku prahučyć:
«Maleńki mops, jakomu nie chapała dychańnia, bieh za karetaj svajho zachoplenaha haspadara da samaha Rejna. Heta byŭ Mailof, maleńki hadavaniec hiercaha Enhijenskaha. Kali sałdaty zaŭvažyli sabačku, jany prosta kinuli jaho ŭ raku. Ale, niahledziačy na kvołaje cielca i karotkija łapki, sabaka zmahaŭsia z płyńniu i dasiahnuŭ narešcie francuzskaha bieraha. Vierny mops bieh za karetaj, pakul sałdaty narešcie nie źlitaścivilisia i nie dazvolili jamu dałučycca da svajho haspadara».
Zabojstva Łui Antuana Enhijenskaha žorstka ŭdaryć pa samim Napaleonie. Kolišni vyratavalnik revalucyi ŭ vačach mnohich stanie ŭvasableńniem ślapoj i biaźlitasnaj dyktatury. Ličycca, što hety nieabačlivy rasstreł paskoryć farmiravańnie Treciaj antyfrancuzskaj kaalicyi ź jaje Aŭsterlicam. A tady była Čaćviortaja, i Biarezina, i Vaterłoa.