Na ŭłasnym dośviedzie: Ałtaj — rastvoranyja ŭ Vialikaj Rasii
Piša Źmicier Pankaviec.
Aŭtar la raki Katuń.
Piatničny viečar. Na centralnaj płoščy pasiołka Majma ŭ Hornym Ałtai kancert. Niejkija chłopcy na scenie machajuć šabielkami, a z kałonak niasiecca: «Ruś maładaja, siły niamierana, dajcie kania mnie da dobry mieč». Kožny druhi maładzion, što idzie patusavacca na płoščy, vidavočnaj manhałoidnaj źniešnaści. Na Pałacy kultury visić vializny biłbord: «Ałtaj — Rasija: 260 hadoŭ adzinstva». «Raćju pajdziom da pahonim voraha, Ruś maładaja siercu doroha», — zakančvajecca pieśnia.
Majma — heta nievialiki nasieleny punkt pobač z Horna-Ałtajskam, jaho nasielnictva — 17 tysiač čałaviek, prykładna jak u našym Škłovie ci Lepieli. Siudy my pryjechali, kab naviedać muziej kamieniu. Jaho dyrektarka i achoŭnica Taćciana Kubielda biare ŭkazku i, jak školnikam, pačynaje tłumačyć nam, dzie jakija karysnyja vykapni jość na Ałtai. «Voś heta — śludačka», — piaščotna kaža jana, pakazvajučy nam śludu.
Spadarynia Kubielda choć i prafiesijny navukoŭca-hieołah, ale schilnaja da mistycyzmu. Naprykład, raskazvaje, što ŭran z Čarnobylskaha reaktara byŭ zdabyty mienavita ŭ Hornym Ałtai. «Ałtaj — heta ałtar śvietu», — pierakananaja žančyna. Raskazvaje nam pra enierhietyčnuju suviaź, što źviazvaje hory Ałtaja i Himałai. Pra toje, što najvyšejšaja hara kraja Białucha znachodzicca na roŭnaj addalenaści ad usich akijanaŭ śvietu. A jašče pra pieršaha śviatara na Cialeckim voziery, jaki maliŭsia, jedučy pa vadajomie na čoŭnie, i lod prosta razychodziŭsia pierad im. Dahavorvajecca navat da taho, što Buda zdabyŭ praśviatleńnia mienavita ŭ Ałtajskich harach. Hety muziej cikavy nie stolki svaimi ekspanatami, jak dyrektarkaj.
A jašče Taćciana Kubielda chvaliła Pucina za toje, što jon pastaviŭ na miesca Erdahana, kali skazaŭ, što praradzimaj ciurkaŭ źjaŭlajecca Rasija, a mienavita Ałtajski kraj, i pieražyvała, što bahaćci Ałtaja pradaduć kitajcam ci kanadcam.
Niepaŭtornaja pryroda — hałoŭnaje bahaćcie Ałtaja.
Chto havoryć pa-ałtajsku?
Pra strach kitajskaj ekspansii mnie raskazvaŭ jašče adzin hornaałtajski krajaznaŭca.
«Vielmi šmat čužyncaŭ da nas pryjazdžaje. Ja liču, što treba vučyć ałtajskuju movu, kab nie dapuścić siudy čužakoŭ», — davierliva šaptaŭ jon mnie kala kramy miodu.
Pa jaho słovach, tolki kala 5% žycharoŭ Respubliki Ałtaj moža razmaŭlać na ałtajskaj movie, pasiŭna razumieje movu krychu bolej, moža, kala 10%. Narmalnaha vyvučeńnia movy ŭ škołach niama. Samich kitajcaŭ ni ŭ Hornym, ni ŭ Rudnym Ałtai ja nie sustrakaŭ.
Ałtajcy — heta ahulnaja nazva ciurkskich narodaŭ, što zasialajuć kraj. Heta telenhity, teleuty, kumandzijcy, tubałary. Kali pačynaješ čytać historyju hetych narodaŭ, to pieršaj prychodzić dumka, što biełarusy nie takija ŭžo i łuziery, jak časam nam nastojliva naviazvajuć. Heta ž kolki narodaŭ i narodnaściaŭ rastvaryłasia na prastorach biaźmiežnaj Rasii, a biełarusy ŭsio ž zmahli vyžyć i nikudy źnikać nie źbirajucca.
Muziej za hrošy «Hazprama»
Druhi raz paraleli ź Biełaruśsiu prychodziać na dumku, kali ŭ Horna-Ałtajsku nas viaduć u šykoŭny Krajaznaŭčy muziej. Takich navat u Minsku niama, chiba što Vialikaj Ajčynnaj, sučasny, prastorny, novieńki. Pabudavany na hrošy «Hazprama». Nie była b Biełaruś niezaležnaj krainaj, moža, dzieści ŭ Minsku ci Maładziečnie, «Hazpram» by taksama adhrochaŭ taki samy muziej biełaruskaj kultury.
Sučasny muziej u Horna-Ałtajsku zrabili za hrošy «Hazproma».
Kali biełarusy ličać baćkami nacyi paetaŭ (Bahuševič, Kupała, Kołas), to hieroj №1 ałtajcaŭ — mastak Hryhoryj Čoras-Hurkin, jaki vučyŭsia ŭ Šyškina. Čoras — heta staražytny ałtajski rod, usiaho rodaŭ kala saraka.
Paśla Lutaŭskaj revalucyi 1917 hoda pačynajecca baraćba ałtajcaŭ za dziaržaŭnaść. Čoras-Hurkin taksama dałučajecca da jaje, navat niejki čas uznačalvaje hałoŭny orhan — Karakarum-Ałtajskuju akružnuju ŭpravu. Praź niejki čas mastaka aryštoŭvajuć za sieparatyzm, ale jon zmoh uciačy spačatku ŭ Manholiju, a paśla — u Tyvu (na toj čas niezaležnuju dziaržavu). U 1925 hodzie Čoras-Hurkina ŭhavorvajuć viarnucca ŭ SSSR, i pieršyja hady jon u zachapleńni ad novaj krainy. U 1937-m Hryhoryja Čoras-Hurkina rasstrelvajuć «za stvareńnie nacyjanalistyčnaha padpolla i špijanaž na karyść Japonii».
Mahutnaja karcina Hurkina «Chan Ałtaj» siońnia visić na samym prykmietnym miescy ŭ Krajaznaŭčym muziei. Miłaja ekskursavodka raskazvaje pra ŭsio na śviecie, pra pasieliščy, što isnavali na Ałtai da našaj ery, pra voinaŭ-kačeŭnikaŭ, Džunharskaje chanstva, navat pra staravieraŭ, što niekali pryjšli žyć na Ałtaj, viadoma ž, pra miecenataŭ z «Hazprama», adnak ni słovam nie zhadvaje baraćbu ałtajskaha naroda za niezaležnaść. Usio heta pavinna zabycca.
Hałoŭny ekspanatam muzieja źjaŭlajecca mumija «pryncesy Ukoka». Jaje znajšli pry archieałahičnych raskopkach u 1993 hodzie na mahilniku Ak-Ałacha. Pobač ź joj byli pachavanyja šaściora koniej (što śviedčyć pra vysokaje sacyjalnaje stanovišča). Žančyna pamierła prykładna ŭ 25 hadoŭ ad raku małočnaj załozy. Miascovyja narody ličać, što «pryncesa» staić na varcie padziemnaha śvietu i nie dapuskaje tudy siły zła. Rada starejšyn Ałtaja patrabuje pierazachavańnia žančyny i ličyć, što ŭsie biedy, jakija zvalvajucca na Ałtaj, adbyvajucca praz toje, što mumija nie moža znajści svoj spačyn. Fatahrafavać «pryncesu Ukoka» stroha zabaraniajecca. A sačyć za mumijaj pryjazdžajuć ludzi z Maskvy, što «apiakujucca» nad Leninym u Maŭzalei.
Adpačynak dla Pucina
Horny Ałtaj — heta kraj dzivosnaj pryhažości. Hory, aziory, reki, łuhi prymušajuć ciabie chadzić z adkrytym rotam, a mozh — fiksavacca na tym, kab zachavać u pamiaci chacia b častku ŭsioj hetaj pyšnaści.
Respublika Ałtaj zajmaje druhoje miesca siarod rehijonaŭ Rasii pa čyścini, Ałtajski kraj — piataje.
Niezdarma ŭłasnuju rezidencuju «Ałtajskaje padvorje» maje Uładzimir Pucin. Kiraŭnik Rasii prylataje na samalocie da Horna- Ałtajska, a ŭžo adtul na viertalocie da rezidencyi, jakaja znachodzicca vysoka ŭ harach, z vydatnym vidam na ŭpadzieńnie raki Ursuł u Katuń. Pry rezidencyi znachodzicca fierma pa vyroščvańni marałaŭ. Rohi marałaŭ (panty), ličycca, majuć lekavy efiekt i pradajucca ŭ miascovych aptekach i suvienirnych łaŭkach. Letaś, kažuć, Pucin až dvojčy adpačyvaŭ na Ałtai, adzin raz u kampanii byłoha premjera Italii Silvia Bierłuskoni.
Darečy, na Ałtai mnie tak i nie daviałosia pabačyć 90%-naj padtrymki palityki kiraŭnika Rasii, pra jakuju hetak badziora rapartujuć tamtejšyja ŚMI. Ja čuŭ dastatkova šmat krytyki i Pucina, i vajennych apieracyj va Ukrainie i Siryi. Usio ž značnaja častka ludziej nie razvučyłasia razvažać krytyčna.
Cikava, što płakaty «Adzinaj Rasii» ŭ Ałtai vykananyja na dźviuch movach: spačatku na ałtajskaj, a potym na ruskaj. ŁDPR i KPRF u vizualnym afarmleńni vykarystoŭvajuć vyklučna ruskuju.
Hrečka i chipstary
Ałtajski kraj nie pakinuŭ adčuvańnia zaniadbanaści. Bolšaść paloŭ, jakija mnie davodziłasia bačyć, akuratna zasiejanyja hrečkaj.
Ałtaj — heta lidar u Rasii pa vyroščvańni hetaj kultury.
Dastatkova dobryja darohi, a kala chataŭ redka pabačyš hniłyja płaty. U hetym płanie situacyja ŭ pamiežnych ź Biełaruśsiu rajonach Rasii našmat horšaja.
I heta prytym, što, pa aficyjnych dadzienych, Ałtajski kraj — adzin z najbiadniejšych u Rasii.
Takich zavobłačnych zarobkaŭ, jak u paŭnočnych rehijonach, tam nichto nie maje. Heta adčuvajecca ŭ tym liku pa stalicy kraja Barnaule — usio ž modna apranutaj moładzi, chipstaraŭ, tam zaŭvažna mieniej, čym u Minsku.
Sibirskija Afiny
Barnauł, jaki staić na pierasiačeńni nievialikaj rečki Barnaułki (kažuć, što mienavita jana dała nazvu horadu, pierakładajecca jak «mutnaja vada») i mahutnaj, paŭnavodnaj Abi, pakidaje dvajakaje adčuvańnie.
Niekali hety horad Fiodar Dastajeŭski nazvaŭ «sibirskimi Afinami». Ruskija pryjšli siudy dastatkova pozna, bo ŭhłyb Sibiry ich ruchała palavańnie na pušnoha źviarka, a na Ałtai hetaha dabra nie było. Barnauł byŭ takim svojeasablivym katłom kultur, dzie varylisia ruskija, ałtajcy, niemcy, manhoły, kazachi.
Saviecki Sajuz zrabiŭ usich adnolkavymi. I siońnia ŭžo, mabyć, ciažka znajści istotnyja adroźnieńni pamiž Barnaułam ci Čytoj.
Zastałosia niekalki cikavych vułačak u histaryčnym centry horada, z admietnaj draŭlanaj architekturaj.
Na muziej Barnauła nie chapaje farby
Pry hetym kidajecca ŭ vočy ablezłaja farba na fasadzie haradskoha muzieja, najstarejšaha ŭ Sibiry. I što padumaje čałaviek ź Jeŭropy, kali takoje pabačyć?
Z našaj hrupaj, darečy, byŭ francuz Filip. Adnojčy pramaŭlajučy, jon pryznaŭsia, što najbolš u Barnaule jaho ŭrazili ahramadnyja zakinutyja pramzony. Kali źviarnuć z hałoŭnaha praśpiekta Lenina, to moža skłaścisia ŭražańnie, što trapiŭ na amierykanski Dziki Zachad pačatku XIX stahodździa. Staić niejki sałun (bar), jašče paru zakinutych damkoŭ, viecier haniaje pył pa biezdaražy, biehajuć badziažnyja katy.
Pry hetym u Barnaule jość pomnik achviaram stalinskich represij, choć mnohija jaho źjaŭleńniu supraciŭlalisia. Z hetych miaścin pachodzić rasijski apazicyjanier Uładzimir Ryžkoŭ. Vychodzić bujnaja niezaležnaja hazieta «Svabodny kurs». U hetym płanie mnohija harady Rasii mohuć pazajzdrościć Barnaułu.
Pamaŭčać na Pikiecie
U siale Srostki ŭ muziei Vasila Šukšyna rabotnicy byli duža niezadavolenyja, što my pryjechali pad kaniec rabočaha dnia, aburalisia, nie chacieli pravodzić ekskursiju. Niekali toje samaje ŭ mianie było ŭ muziei Franciška Bahuševiča ŭ Kušlanach.
Niekatorymi faktami muziej uražvaje, naprykład, jak pry Stalinu rasstralali baćku budučaha piśmieńnika i režysiora.
Mocnych artefaktaŭ chapaje. Naprykład, listy maci, jakija jana pisała na mahiłu syna.
Adnak muzieju strašenna brakuje interaktyŭnaści. Nidzie nie čutno hołasu Šukšyna, nidzie nie pakazvajuć kadry ź jahonych filmaŭ. Takija muziei robiacca artefaktami minułaha, i biez sučasnych technałohij pryciahvać u ich ludziej budzie ŭsio ciažej.
Nad samimi Srostkami, na hary Pikiet, jość vializny pomnik Šukšynu (tut staviać nacisk na pieršy skład). Piśmieńnik basanož siadzić nad vioskaj, hledziačy na damki, reki, hory. Miascovyja tak i kažuć: «Pojdziem da Makaraviča na Pikiet pamaŭčym». Sapraŭdy, u hetym miescy vielmi dobra maŭčycca.
Za niekalki kiłamietraŭ ad Srostkaŭ złamasia mašyna. «Eto truba», — niečakana pa-rusku pramoviŭ naš francuz Filip. Było śmiešna.
«Makaravič nie choča prosta tak adpuskać», — uśmichnuŭsia naš ałtajski pravadnik.
Pakul čakali inšaj mašyny, pajšli ŭ miascovuju kramu.
— Što ŭ vas jość vypić? — spytalisia mužyki.
— Ja nie raźbirajusia, — abyjakava adkazała mahazinščyca.
— A miascovyja što biaruć?— nie zdavalisia našy.
U hety momant dziaŭčyna absalutna flehmatyčna vyciahvaje z-pad pryłaŭka nievialički puzyrok z łaśjonam «Vita-Siept».
«96% śpirtu, samy chadavy tavar», — nie mirhnuŭšy kaža jana. Nibyta i niama biady, što na im prapisana «tolki dla vonkavaha karystańnia».
A paśla my jeli smačnyja piražki ź jajkami i piačonkaj, što hatavała pryhožaja ruskaja žančyna ŭ šapiku la trasy, i hulali ŭ valejboł z murzatymi miascovymi dziećmi.
Nie, na Ałtaj adnaznačna treba pryjazdžać jašče. Škada tolki, što heta tak daloka.
Miod — honar Ałtaja.
Što nabyć na Ałtai?
Miod — tut jaho sotni hatunkaŭ. Ałtajski miod vielmi šanujecca.
Kiedrovyja areški — siezon pačynajecca ŭ vieraśni- kastryčniku. U letni pieryjad riekamiendujuć nabyvać tolki ŭ vakuumnaj upakoŭcy, bo ŭ škarłupińni mohuć vyklikać horyč u rocie.
Balzamy — ich taksama šmat hatunkaŭ. I ałkaholnych, i biezałkaholnych.
Ryba — pa trasie ŭ Hornym Ałtai šmat miescaŭ, dzie pradajecca charyus i tajmień.
Smała listoŭnicy — na Ałtai jaje žujuć jak žujku. Chacia vidavočnaha lekavaha efiektu nie maje.
Čaj ź sibirskich ziołak idzie na ŭra
Jak dabracca? Samaloty z Maskvy laciać u Barnauł i Horna-Ałtajsk 4,5 hadziny. Bilety ŭ dva baki možna nabyć za 200—300 jeŭra.
Padviesny most da vyspy Patmas u Čamale.
Čas
Roźnica ŭ časie z Barnaułam — 4 hadziny. Kali ŭ Biełarusi, naprykład, 16 hadzin, to ŭ Barnaule 20 hadzin.
Kolki kaštuje adpačynak?
Pakoi ŭ kurortnych zonach Hornaha Ałtaja pačynajucca ad 15 jeŭra za dvuch čałaviek. Jość i našmat daražejšyja prapanovy. U miascovych žycharoŭ možna źniać pamiaškańni za 5—10 jeŭra za noč.
* * *
Aŭtar dziakuje za mahčymaść naviedać Ałtaj Instytutu Fojo (Šviecyja), a taksama vydavieckamu domu «Ałtapres».