«Дом, у якім…» Марыям Петрасян — расказваем пра культавую для пакалення 2010‑х кнігу-бестселер, якую пераклалі на беларускую мову
Бестселер свайго часу, што спарадзіў уласную фанкультуру, выдадзены ў многіх краінах свету, незаменнае чытво для сучасных падлеткаў — гэта ўсё пра раман «Дом, у якім…» армянскай пісьменніцы Марыям Петрасян. Сваю бунтарскую гісторыю ў жанры магічнага рэалізму яна пісала шмат гадоў. Цяпер, дзякуючы выдавецтву Gutenberg Publisher, гэтая захапляльная кніга даступная і ў беларускім перакладзе. Набыць яе можна ўжо цяпер па спасылцы. Таксама культавае выданне будзе прадавацца афлайн у пунктах з беларускімі кнігамі па ўсім свеце.
«Для падлеткаў 12—16 гадоў у нашай краіне няма канкурэнтаў гэтаму выданню», — каментуюць у выдавецтве.
Чаму ж гэтая кніга так падабаецца падлеткам з розных краін?
Вокладка кнігі «Дом, у якім…». Фота: «Наша Ніва»
Хто такая Марыям Петрасян?
Будучая пісьменніца і мастачка нарадзілася ў 1969 годзе ў Ерэване. Марыям з’яўляецца праўнучкай вядомага армянскага мастака Марціроса Сар'яна. Першапачаткова ў кар’еры яна рухалася па слядах прадзеда: скончыла вучэльню па спецыяльнасці «мастак-афармляльнік», працавала на мясцовай кінастудыі ў аддзеле мультыплікацыі, пару гадоў была занятая на «Саюзмультфільме» ў Маскве.
Марыям Петрасян. Фота: armeniangc.com
Быць пісьменніцай Марыям не планавала — проста з яе ўяўлення не знікала некалькі вобразаў, якія яна пачала апісваць на паперы. Пісала яна выключна для сябе, без уяўлення фіналу і мэтаў. Працэс расцягнуўся амаль на 10 гадоў.
«Я працягвала тады, калі мне гэтага хацелася, не імкнучыся скончыць. Я нават не пісала кнігу — я ў ёй жыла. Для мяне гэта было месцам, куды я (спісаўшы гару паперы) магла ўвайсці і пабыць там. Гэта была мая асабістая гульнявая прастора, і яна не мела патрэбы ў завяршэнні, пакуль гаворка не зайшла пра публікацыю», — расказвала аўтарка.
Сам фінал перфекцыяністка Марыям дапісвала і перапісвала некалькі разоў цягам амаль шасці месяцаў.
І калі кніга нарэшце была скончаная і выдадзеная, эфект ад яе атрымаўся выбухным — першае месца ў намінацыі «Буйная проза» ад «Рускай прэміі», трэцяе месца ў чытацкім галасаванні «Вялікай кнігі».
Поспех мелі і пераклады выдання на міжнародным рынку. Так, у 2016 годзе французскі пераклад рамана быў прызнаны «Найлепшай кнігай года» ў намінацыі «Фантастыка/фэнтэзі» (Prix Lire, часопіс «Чытанне»).
Петрасян была па-за літаратурнай сістэмай і пісьменніцкімі тусоўкамі, і ў гэтым была і застаецца яе ўнікальнасць. А яшчэ — у яе вобразным мысленні мультыплікатаркі. Прыгоды яе персанажаў — гэта амаль анімэ на старонках кнігі. І крытыкі не перабольшваюць, калі называюць выданне адным з самых адметных твораў постсавецкай літаратуры.
Коратка пра сюжэт кнігі без спойлераў
Дзеянне «Дом, у якім…» разгортваецца ў загадкавым інтэрнаце, які яго насельнікі і называюць Домам. Тут жывуць падлеткі з інваліднасцю, хаця іх фізічныя асаблівасці не маюць значэння ў гісторыі. У Доме кіруюць уласныя законы, жывуць традыцыі і легенды, а насяляюць яго групы-«зграі» (Бажаны, Пацукі, Птушкі і іншыя). Новенькі па мянушцы Курыльшчык паступова знаёміцца з гэтым незвычайным светам і яго жыхарамі — Сляпым, Сфінксам, Лордам і іншымі. Чым глыбей ён пагружаецца ў жыццё Дома, тым больш разумее, што гэта месца захоўвае мноства таямніц і далёка не заўсёды падначальваецца законам рэальнасці.
Ёсць кнігі, якія чытаюць дзеля закручанай сюжэтнай лініі, а ёсць тыя, у якіх хочацца жыць. Як, напрыклад, у свеце «Гары Потара» — хто з вас не марыў пра чароўную палачку і тое, каб хоць на адзін дзень апынуцца ў Хогвартсе? Кнігу Марыям Петрасян літаратурныя крытыкі таксама адносяць да другой катэгорыі. Яна прыйдзецца дарэчы, калі дзіця ўжо вырасла з гісторый пра Гары, Рона і Герміёну. Калі ў ім наспявае падлеткавы бунт і адчуванне сваёй іншасці.
Адна з галоўных прычын поспеху рамана — падаецца, у яго асаблівай атмасферы. Дом у Петрасян робіцца не проста месцам дзеяння, а паўнавартасным жывым персанажам. Чытач разам з героямі вывучае яго правілы і сакрэты, паступова адчуваючы сябе часткай гэтага свету.
Аповед льецца так, што ўжо з першых старонак падаецца, што ты сам — яшчэ адзін новенькі, які рухаецца па калідорах Дома, спрабуючы тут выжыць.
Яшчэ адзін моцны бок кнігі — яркія і запамінальныя персанажы. У кожнага героя ёсць уласная гісторыя, характар і ўнутраныя канфлікты. Нягледзячы на вялікую колькасць дзейных асоб, лёгка знайсці сярод іх тых, каму хочацца суперажываць. Менавіта таму шмат якія прыхільнікі клічуць раман «кнігай-паролем», якая дапамагае пазнаваць аднадумцаў.
Апроч таго, раман немагчыма аднесці толькі да аднаго жанру. Тут спалучаюцца падлеткавая драма, псіхалагічны раман, магічны рэалізм і нават элементы фэнтэзі.
Дзякуючы гэтаму, кніга ўвесь час здзіўляе і пакідае прастору для ўласных інтэрпрэтацый. Апроч таго, аўтарка не канкрэтызуе ні месца аповеду, ні эпоху. Дзеянне магло разгортвацца як у ЗША, так і ў Беларусі. Тым прасцей атаясамляць сябе з героямі Дома.
Падабенства з анімэ і паралелі з героямі Мarvel
Напісанне рамана было распачатае Марыям пад канец васьмідзясятых, а скончылася ў 1997 годзе. Апублікавалі ж яго толькі ў 2009‑м — выданне проста чакала свайго часу ў шуфлядцы стала.
Тэмы сталення, сяброўства, свабоды і пошуку свайго месца ў свеце будуць актуальныя заўсёды. Прычым у любога пакалення. Таму глабальна «Дом, у якім…» — гэта не проста раман для падлеткаў і пра падлеткаў.
Гэта шматслойная гісторыя пра людзей, якія ствараюць уласны свет, каб супрацьстаяць адзіноце і непаразуменню. Менавіта таму ў сеціве можна сустрэць вельмі шмат пазітыўных водгукаў на кнігу і ад дарослых. Фанаты перачытваюць яе па некалькі разоў і нават пішуць па яе матывах фанфікі. А такім звычайна ўганароўваюцца сапраўдныя шэдэўры — «Уладар пярсцёнкаў», «Гары Потар», «Зорныя войны» натхнілі чытачоў на сотні новых аматарскіх гісторый.
Сама аўтарка сфармулявала адну з галоўных тэм кнігі ў інтэрв’ю журналістам наступным чынам: «У маіх герояў той жа комплекс, які ёсць і ў мяне, — яны не хочуць развітвацца са сваім дзяцінствам». Страх перад «знешнім светам» тут шмат у чым — страх канчаткова пасталець.
Пры гэтым дарослыя спрабуюць навязаць дзецям у Доме дзіўныя правілы і выкарыстаць іх у сваім эгаістычным жаданні выгадаваць звышлюдзей.
Тут можна зноў прыгадаць падабенства з анімэ. Героі-падлеткі, якія маюць унікальныя здольнасці — досыць распаўсюджаны сюжэт у гэтай культуры. Ці, напрыклад, у сусвеце студыі Marvel.
Журналіст і літаратурны крытык Дзмітрый Быкаў неяк заўважыў, што «Дом, у якім…» нагадвае яму нечым «Людзей X». «Асабліва ў той частцы, дзе напалоханых і самотных юных звышлюдзей-мутантаў збірае ў школе-інтэрнаце для адораных прафесар Ксаўе», — адзначыў Быкаў у адной са сваіх рэцэнзій.
Асаблівасць беларускага выдання
Вялікая кніга на 776 старонак у беларускім перакладзе выходзіць у цвёрдай вокладцы і ўпрыгожаная чорна-белымі ілюстрацыямі з моўшн-дызайнам. Гэта не самае таннае выданне (113 рублёў, ці 35 еўра), таму будзе ідэальным на падарунак.
Пераклаў кнігу на беларускую мову Знадворны Самазванец — прафесійны перакладчык, які, як і астатнія ўдзельнікі каманды, хаваецца пад псеўданімам.
«Дом, у якім…» прадаецца анлайн на сайце выдавецтва Gutenberg Publisher і ў іншых крамах. А таксама афлайн у пунктах з беларускімі кнігамі па ўсім свеце.