Majstry sa staŭpieckich Jankavič — juvieliry Rečy Paspalitaj
Kniahinia Hanna Radzivił (1676—1746) vielmi lubiła juvielirnyja vyraby. U jaje kalekcyi byli tysiačy pradmietaŭ z zołata, srebra, bryljantaŭ, a taksama amietysta, jašmy, karnieołu. Kaštoŭnyja kamiani ŭpryhožvali piačatki, tabakierki, pokryŭki dla kijaŭ, jakija Radziviły daryli svaim siabram i znajomym. Sustreć ich možna ŭ muziejach i pryvatnych kalekcyjach va ŭsim śviecie. A naradžalisia hetyja tvory mastactva ŭ vioscy Jankavičy (Staŭbcoŭski rajon), dzie Hanna Radzivił u 1738 hodzie stvaryła manufakturu pa apracoŭcy napaŭkaštoŭnych kamianioŭ.
Hannu Radzivił možna śmieła nazyvać stvaralnicaj pieršych na našych ŭjemlach manufaktur pavodle jeŭrapiejskaha ŭzoru. Heta jana adkryła fabryki dyvanoŭ u Niaśvižy i Kareličach, lustranuju manufakturu va Ureččy i šklanuju hutu ŭ Nalibakach. Z Nalibakami źviazanaja historyja jankavickaj manufaktury. Hetyja vioski dzielić usiaho 4 kiłamietry. Kali ŭ pieršaj pałovie 18 st. u nalibackim voziery pačaŭ źmianšacca ŭzrovień vady, Hanna pryniała rašeńnie padzialić šlifavalniu na niekalki cechaŭ i dva ź ich pieranieści ŭ susiednija vioski Rudnia i Jankavičy. Žyćcio šlifavalni ŭ Rudni było niadoŭhim, a voś šlifavalnia ŭ Jankavičach vielmi chutka stała samastojnaj manufakturaj.
Hanna Radzivił.
U lutym 1737 hoda Hanna Radzivił pisała ŭ Niaśviž: «Paviedamlaju Vam, što z Božaj łaski Unhier užo ŭ Jankavičach, paŭmili ad Nalibak, šlifavalniu zbudavaŭ i ŭžo pačynaje pracu». Havorka idzie pra saksonskaha majstra Johana Hieorha Unhiera, jakoha Hanna Radzivił zaprasiła ŭ Jankavičy i pryznačyła dyrektaram šlifavalni.
Manufakturu zbudavali na race Šury, jakaja pryvodziła ŭ ruch miechaničnuju sistemu šlifavalnych varštataŭ. Vadziany młyn zrabiŭ francuzski majstar Hafo. Na ŭstalavańnie koła ŭ młynie Hanna Radzivił asabista prybyła ŭ Jankavičy. Kanstrukcyja była nastolki ŭnikalnaj, što, kab paźbiehnuć ekanamičnaha špijanažu, Radziviły zabaranili ludziam z pa-za majsterni navat prachodzić kala młyna, a padarožnym zahadvali abjazdžać Jankavičy puščanskimi i palavymi darohami. Kali niechta paviedvaŭ šlifavalniu pa spravach, to jamu dazvalali pieramiaščacca pa joj vyklučna ŭ prysutnaści achovy.
Miesca, dzie znachodziłasia Jankavickaja šlifavalnia.
U jankavickaj šlifavalni apracoŭvali zołata, srebra, kvarc, ahat, amietyst, dyjamienty, rubiny. Imi ŭpryhožvali kamiennyja lulki, šabli, bułavy, kamiennyja kielichi, piačatki, tronki nažoŭ, nadmahilli, kitajskija parcalanavyja siervizy i navat statui.
Za varštatami spačatku pracavali majstry z Nalibak, jakich šlifavalnaj spravie navučyli niamieckija majstry ŭ nalibackaj hucie škła. Ale vielmi chutka jany pieradali svajo majsterstva miascovym mužčynam. Pamočnikam Unhiera staŭ Kryštap Makaŭ (darečy, hetaja siamja i siońnia žyvie ŭ Jankavičach). Młynarom pracavaŭ Stafan Abuška, mularom byŭ Łaŭren Vasilevič. Šlifavalili kamiani Jan Jaśkievič, Pavał Dalidovič, Jakub Jacevič, Hryška Kaściukievič, Vasil Klimovič, Mikałaj Amieljanovič, Jaśka Kalenka.
Srebranaja piačatka Radziviłaŭ z partretam karala Aŭhusta III.
Miascovyja juvieliry pracavali na šlifavalni za apłatu. Šlifoŭščyki atrymlivali za tydzień pracy pa 4 zł, zvyčajnyja rabočyja — pa załatoŭcy.
1738—1743 hady byli załatym pieryjadam u žyćci jankavickaj manufaktury. Kniahinia sačyła za vytvorčym pracesam asabista ledź nie da apošnich dzion žyćcia. Pa jaje zahadzie ŭ manufaktury pastajanna palapšali abstalavańnie da rezki kamianioŭ.
Piačatka Tekli Radzivił. Materyjały: zołata, rubiny, dyjamienty.
U 1743 hodzie ŭ Jankavičach vyrabili 22 mahilnyja plity dla litoŭskaj arystakratyi. Ciaham nastupnych 4 hadoŭ jankavickija majstry zrabili 138 kamiennych kielichaŭ, 128 rukajatak dla šablaŭ, 82 kamiennyja tabakierki.
Asartymient jankavickaj šlifavalni ź ciaham času značna pašyryŭsia. Tam pačali vyrablali čašy, filižanki, rukajatki, šaryki da kijaŭ, piačatki, kaptury da šablaŭ, rukajatki da nažoŭ, bułavy, kvietki, košyki, kielichi dla kamunii, maniety da hulniaŭ, płaščy da karanacyi.
Piarścionak-piačatka Šmojły Ickaviča — hienieralnaha administratara radziviłaŭskaj majomaści.
U archivach zachavałasia apisańnie niekatorych pradmietaŭ: fijaletavaja čara z čornymi pałosami, biełaja tabakierka sa srebranym piaskom, čyrvonaja čara, rukajatka z załatymi kroplami, popielnica sa srebranym piaskom, kamiennaja amatystavaja lulka.
Hanna Radzivił pamierła ŭ 1746 hodzie. Jaje nadmahilnuju plitu, jak kniahinia i pažadała, taksama vyrabili ŭ Jankavičach. Ale i paśla śmierci inicyjatarki jankavickaj šlifavalni spravy ŭ joj nie pahoršylisia.
Šabla z zołata i srebra.
U 1765 hodzie ŭnuk Hanny Radzivił Karal Stanisłaŭ zahadaŭ całkam pieranieści šlifavalniu z nalibackaj huty ŭ Jankavičy. Tam pačali šlifavać nie tolki darahija kamiani, ale i škło. Usiaho pracavała 11 varštataŭ. Była siarod hetaha abstalavańnia absalutnaja navinka i honar šlifavalščykaŭ: varštat dla vielmi dakładnaha šlifavańnia ŭzoraŭ na škle. Na im pracavali dva miascovyja majstry — Kandrat Hardzijeŭski i Tamaš Dalidovič.
Padzieł Rečy Paspalitaj pastaviŭ kropku na isnavańni manufaktury ŭ Jankavičach. Naprynkancy 18 st. tam užo apracoŭvali tolki škło. Šlifavalnia ŭ Jankavičach začyniłasia kala 1800 hoda, praisnavaŭšy bolš za 60 hadoŭ.
Hałoŭka bułavy, jakija atrymoŭvali ŭ padarunak aficery pryvatnaha radziviłaŭskaha vojska.
Rukajatka paradnaj šabli.
Siońnia pa słaŭnaj u 18 st. manufaktury niama i śledu. Paśla mielijaracyi źmialeła i mahutnaja niekali rečka Šura, jakaja pryvodziła ŭ dziejańnie ŭnikalny miechanizm šlifavalni. Ale zastalisia biascennyja tvory mastactva. Ich siońnia možna pabačyć u muziejach Varšavy, Krakava i Pieciarburha. Załatyja piačatki, kamiennyja tabakierki, kielichi z dyjamientami, šabli sa srebranymi rukajatkami, bułavy, jakija stvaryli vučni saksonskaha majstra Johana Hieorha Unhiera — jankavickija majstry-juvieliry.